مارکسیسم و بوم‌شناسی / جان بلامی فاستر / ترجمه‌ی فرزانه راجی

سرچشمه های مشترکِ گذاری بزرگ

پیونددادن مارکسیسم با تحول زیست‌محیطی ابتدا شبیه تلاش برای پل زدن بین دو جنبش و گفتمان کاملاً متفاوت به نظر می‌رسد، هرکدام با تاریخ و منطق خود: یکی از آن‌ها عمدتاً با روابط طبقاتی سروکار دارد، دیگری با روابط بین انسان‌ها و محیط. اما سوسیالیسم از لحاظ تاریخی بر رشد و گسترش اندیشه‌ و عمل زیست‌محیطی تأثیر داشته است، درعین حال بوم‌شناسی به عمل و اندیشه‌ی سوسیالیستی آگاهی رسان بوده است. از قرن نوزدهم ارتباط بین این دو پیچیده، متقابلاً وابسته و دیالکتیکی بوده است.

برخوردهای مارکسیستی به بحران جهانی زیست‌محیطی و تحول اجتماعی- زیست‌محیطی ضروری برای حل آن، در دهه‌های اخیر به‌سرعت درحال گسترش بوده، که مبنایی برای یک مبارزه‌ی جمعی و قدرتمند‌تر برای تحولی بزرگ فراهم آوره‌اند، که در آن «مصرف‌گرایی، فردگرایی و سلطه برطبیعت» با «سه‌گانه‌ا‌ی جدید: کیفیت زندگی، همبستگی انسانی و حساسیت زیست‌محیطی» جایگزین می‌شود.[۱] تقاضاها برای ایجاد جامعه‌ای که خود را بیش‌تر وقفِ نیازها، برابری و همبستگی انسانی می‌کند تا سود، مدت مدیدی است که با سوسیالیسم عجین شده است. اخیراً، متفکران سوسیالیست با تکیه بر نقد محیط‌‌ زیستی کارل مارکس از سرمایه‌داری و چشم‌انداز او از توسعه‌ی پایدار انسان، اهمیت برابری برای پایداری بوم‌شناسانه قائل شده‌اند.[۲]

این مقاله با کشف ریشه‌های عمیق بوم‌شناسانه در اندیشه‌ی مارکس نشان می‌دهد که او چه‌گونه یک چشم‌انداز زیست‌محیطی متناسب با مسئله‌ی فراگیر تحول اجتماعی به دست داده است. و از آن‌جا تکامل بوم‌شناسی مارکسی را، با پرتوافکندن بر پیوند عمیق و ساختاری‌اش با اقتصاد زیست‌محیطی و سیستم‌های بوم‌شناسی مدرن، ردیابی می‌کند و به این نتیجه‌گیری می‌رسد که برای توقف و معکوس کردن تخریب اجتماعی و زیست‌محیطی به پروژه‌ا‌ی گسترده‌تر برای ساختن یک جنبش وسیع و عمیق اجتماعی نیاز داریم.

برای اولین بار در تاریخ بشر، گونه‌های بشری با یک انتخاب زیستی وحشتناک روبه‌رو هستند. می‌توانیم مثل همیشه مسیر کسب‌وکارمان را ادامه دهیم و خطر فاجعه‌بار تغییر سیستم زمین را (که انگلس به‌طور استعاری آن را«انتقام طبیعت» نامیده) بپذیریم، یا می‌توانیم مسیر تحول یابنده‌ی تغییر سیستم اجتماعی را انتخاب کنیم، که هدفش تکامل انسان مساوات‌طلب در راستای تکامل پارامترهای حیاتی زمین است.[۳] این‌ چالش‌ مهم و تاریخی زمان ما را تشکیل می‌دهد: پیشبرد اقدامات اصلاحی رادیکال که مخالف منطق سرمایه در موقعیت تاریخی کنونی باشد و هم‌زمان اتحاد برای انقلابی طولانی برای ساختن یک‌صورت‌بندی جدید اجتماعی و زیست‌محیطی که توسعه‌ی پایدار انسانی را هدف خود قرار داده است.

سوسیالیسم و خاستگاه‌های سیستم‌های بوم‌شناسی

بوم‌شناسی به گونه‌ای که امروزه فهمیده می‌شود صرفا با ظهور سیستم‌های بوم‌شناسی و مفهوم اکوسیستم قابل دستیابی شد. اگرچه ارنست هکل، که باعث ترویج و محبوبیت اثر داروین در آلمان شد، کلمه‌ی «اکولوژی» را در سال ١٨۶۶ ابداع کرد، اما این واژه در اصل صرفاً به‌عنوان معادلی برای مفهومِ گل‌وگشاد: «اقتصاد طبیعت»[۴] داروین استفاده می‌شد. دیدگاه بوم‌شناسی به‌عنوان روشی برای پرداختن به جوامع پیچیده‌ی گیاهی در مطالعات گیاه‌شناسی در اوایل قرن بیستم رایج شد.

با این حال بوم‌شناسی ریشه‌های دیگری، نزدیک‌تر به برداشت جاری ما از آن، در کارهای اولیه روی چرخه‌ی عناصر و گسترش مفهوم متابولیسم به فرآیندهای سیستم بوم‌شناسانه، داشت. یک چهره‌ی کلیدی در این زمینه، شیمیدان بزرگ آلمانی یوستوس فون لیبیش،[۵] در اواخر دهه‌ی ١٨۵٠ و اوایل دهه‌ی ١٨۶٠ است که نقد اساسی بوم‌شناسانه از کشاورزی صنعتی بریتانیا آغاز کرد.[۶] لیبیش بریتانیا را به گسترش فرهنگ سرقت متهم کرد، زیرا آن‌ها به‌طور سیستماتیک مواد مغذی خاک را شستشو می‌دادند و در نتیجه برای تغذیه‌ی خاک کشتزارهای انگلیس، خواستار وارد کردن استخوان‌ها از جبهه‌های جنگ ناپلئونی و سرداب‌های اروپا، و کود چلغوزی از پرو بودند. تحلیل لیبیش خود محصولی از انقلاب‌هایی بود که در قرن نوزدهم در فیزیک و شیمی رخ داد. در سال ١٨۴۵ یولیوس روبرت فون مایر،[۷] یکی از کاشفان بقای انرژی، متابولیسم ارگانیسم‌ها را در شرایط ترمودینامیکی توصیف کرده بود. اندیشه‌ی فیزیکی- شیمیایی جدید بر روابط متقابل بین آلی و غیر آلی (جاندار و غیرجاندار) تأثیر گذاشت و بنیان اولیه‌ را برای آن‌چه که سرانجام یک نظریه‌ی سیستم‌های بوم‌شناسانه‌ی گسترده شد، به‌وجود آورد.[۸]

مارکس با بهره‌گیری از اثر لیبیش و اثر فیزیک‌دان سوسیالیست، رونالد دانیلز، مفهوم «متابولیسم اجتماعی» را ارائه کرد، که از اواخر دهه‌ی ١٨۵٠ جایگاهی مرکزی در تمامی کارهای اقتصادیش به خود اختصاص داد.[۹] مارکس خودِ فرایند کار را به‌عنوان روشی که در آن «انسان از طریق اعمالش، متابولیسم بین خود و طبیعت را میانجیگری، تنظیم و کنترل می‌کند»، تعریف کرد. تولید بشر در آنچه که او «متابولیسم جهانی طبیعت» ‌نامید، انجام می‌گیرد. براین اساس، او تئوری کامل خود در باره‌ی بحران زیست‌محیطی را، که اکنون به‌عنوان تئوری گسست شناخته می‌شود، با اشاره به «شکاف ترمیم‌ناپذیر در فرایند به‌هم پیوسته‌ی متابولیسم اجتماعی، متابولیسمی که توسط قوانین طبیعی خود زندگی تعیین شده است»[۱۰] بسط و گسترش داد. همان‌طور که راوی باندریِ اقتصاددان، اخیرا نوشته‌است، مارکسیسم «اولین نظریه سیستم»[۱۱] بود. این نه فقط در زمینه‌ی اقتصاد سیاسی، بلکه همچنین در ترکیب‌کردن ترمودینامیک و روابط سوخت‌وسازی وسیع‌تر بین طبیعت و جامعه و تحلیل از آن، صحت دارد.

این دو رشته از تحلیل بوم‌شناسی ـ مفهوم «اکولوژی» از هکل و لیبیش و مفهوم ارتباط متابولیک بین جامعه و طبیعت از مارکس ـ در طی اواخر قرن نوزده و اوایل قرن بیست تکامل یافت. در آغاز دهه‌ی ١٨٨٠، جانورشناس برجسته‌ی انگلیسی ای ری لانکستر (شاگرد توماس هاکسلی و چارلز داروین و دوست نزدیک مارکس) یک نقد بوم‌شناسانه‌ی قوی از سرمایه‌داری و مفهوم ویکتوریایی پیشرفت ارائه داد.[۱۲] شاگرد لانگستر، آرتورجورجِ گیاه‌شناس (همچون لانکستر سوسیالیستی از نوع فابین) جامعه‌ی زیست‌محیطی بریتانیا را بناگذاشت. تانسلی مفهوم اکوسیستم را درسال ١٩٣۵، در یک بحث وجدل نظری علیه «کل‌گرایی»ِ بوم‌شناسی نژادپرستانه‌ی ژان اسموتز و شاگردانش در آفریقای جنوبی، مطرح کرد. در این روند او یک رویکرد گسترده و ماتریالیستی به بوم‌شناسی بسط و گسترش داد که هردو فرآیند آلی و غیرآلی را دربرمی‌گرفت.[۱۳]

در این زمینه در اتحاد جماهیر شوروی نیز تحولاتی رخ داد. ورنادسکی در اثرش زیست‌کُره[۱۴] به سال ١٩٢۶ استدلال کرد که وجود زندگی بر روی سطح کوچکی از یک کُره‌ی سیاره‌ای خودکفا، به خودی خود یک فشار زمین‌شناسی تأثیرگذار بر زمین به‌عنوان یک کل است، و تأثیر شدیدی بر سیاره‌ای داشته که در طول زمان رشد بسیارزیادی کرده است.[۱۵] این بینش‌ها موجب شد که نیکلای بوخارین، یکی از چهره‌های پیشرو در انقلاب روسیه و نظریه‌ی مارکسیستی، ماتریالیسم تاریخی را به‌عنوان مسئله‌ی «انسان در زیست‌کُره» دوباره‌چارچوب‌بندی بکند.[۱۶] به‌رغم پاکسازی بوخارین و سایر متفکران محیط‌زیست‌گرا، اثر ورنادسکی نقش محوری‌اش را در بوم‌شناسی شوروی حفظ کرد، و بعداً در الهام بخشیدن به بسط و توسعه‌ی سیستم آنالیز مدرن زمین کمک کرد.

بنابراین بوم‌شناسی که ما امروزه می‌شناسیم نمایانگر پیروزی یک نظریه سیستم‌های ماتریالیسستی است. مفهوم اکوسیستم تنسلی[۱۷] بر پیچیدگی‌های طبیعی در حالت تعادل پویا تمرکز دارد. اکوسیستم‌ها به مثابه مجموعه‌‌های نسبتا باثبات و انعطاف‌پذیر دیده می‌شدند که درعین‌حال آسیب‌پذیر و در معرض تغییر بودند. تنسلی برای بسط و توسعه‌ی این تحلیل، به دورنمای سیستم‌های ریاضی‌دان و فیزیکدان مارکسیست انگلیسی، هایمن لوی، جلب شد. در چارچوب تنسلی، بشریت به‌عنوان یک «عامل فوق‌العاده قدرتمند حیاتی» دیده می‌شد که اکوسیستم‌های طبیعی را مختل و دگرگون می‌کند.[۱۸] به همان نسبت، بوم‌شناسی امروزی نیز بر ایجاد اختلال انسان در اکوسیستم‌های محلی و جهانی تمرکز دارد.

ثابت شده است که مفاهیم مارکس در مورد «متابولیسم جهانی طبیعت»، «متابولیسم اجتماعی»، و شکاف متابولیک، برای شکل‌دادن به ارتباط پیچیده‌ی بین سیستم‌های اجتماعی تولید، به‌ویژه سرمایه‌داری، و سیستم‌های بوم‌شناسی بزرگ‌تری که در آن‌ها ایجاد می‌شوند، ارزشمندند. این رویکرد در مورد رابطه‌ی انسانی- اجتماعی با طبیعت، که عمیقاً با نقد مارکس از جامعه‌ی طبقاتی سرمایه‌داری آمیخته شده است، در بحران زیست‌محیطی معاصر و چالش تحول، به ماتریالیسم تاریخی دورنمایی منحصربه‌فرد می‌دهد.

مارکس درباره‌ی شکافی در سوخت‌وساز خاک، ناشی از کشاورزی صنعتی، شرح داد. مواد غذایی اساسی زمین، همچون نیتروژن، فسفر و پتاسیم موجود در غذا صدها و حتی هزاران مایل به شهرهای پرجمعیت حمل و آن‌جا با تشدید آلودگی شهری درنهایت تبدیل به زباله می‌شدند، درحالی که در خاک از بین رفته‌اند. او در ادامه بر ضرورت تنظیم منطقی سوخت‌وساز بین انسان‌ها و طبیعت به‌عنوان امری بنیادین برای ایجاد یک جامعه‌ی پایدار، فراسوی سرمایه‌داری تأکید می‌کند. سوسیالیسمی که برمبنای شرایط بوم‌شناسانه تعریف شده بود، لازمه‌اش «انسان اجتماعی، تولیدکنندگان متحد، کنترل کردن سوخت‌وساز انسان با طبیعت به روشی منطقی… و به انجام رساندن آن با صرف کم‌ترین مقدار انرژی با ارزشمند‌ترین و مناسب‌ترین شرایط برای انسان.» است. زمین یا کره‌ خاکی دربردارنده‌ی «شرایط ذاتی برای هستی و بازتولید زنجیره‌ی نسل‌های انسانی» است. همانطور که در سرمایه اظهار می‌دارد، «حتی کل یک جامعه، یک ملت یا همه‌ی جوامع موجود، صاحب زمین نیستند. آن‌ها صرفاً تصرف‌کنندگان، بهره‌وران از آن هستند و باید به‌عنوان سرپرستان خوب خانواده، آن را در وضعی بهتر به نسل‌های بعدی واگذار کنند.»[۱۹]

انشعاب بزرگ مارکسیسم و مسئله‌ی محیط زیست

بااین‌حال اگر ماتریالیسم تاریخی تجسم یک نقد زیست‌محیطی قوی بود، چرا این امر برای آن مدت طولانی در بدنه‌ی اصلی اندیشه‌ی مارکسیستی فراموش شده بود؟ یک پاسخ مختصر را می‌توان در ملاحظه‌ی سوسیالیست انقلابی اوایل دهه‌ی بیست، رزا لوکزامبورگ یافت، مبنی بر اینکه بسیاری از جوانب چارچوب نظری گسترده‌ی مارکس که به فراسوی نیازهای فوری جنبش طبقه‌ی کارگر بسط می‌یابد، بعدها، به موازات این‌که جنبش سوسیالیستی تکامل یافت و چالش‌های جدید تاریخی به وجود آمد، کشف شد و در مارکسیسم به ثبت رسید.[۲۰] اما توضیحی مستقیم‌تر، این واقعیت است که ایده‌های زیست‌محیطی مارکس قربانی شکافی شد که در دهه‌ی ١٩٣٠ بین مارکسیسم غربی و مارکسیسم شوروی بوجود آمد.

به‌طور عقلانی، شکاف درونی مارکسیسم بر قابلیت کاربردِ دیالکتیک درمورد قلمروی طبیعت، و این مسئله تمرکز داشت که مارکس و انگلس خود در کجا از این موضوع دفاع می‌کردند. مفهوم «دیالکتیک طبیعت» بیش‌تربا نام انگلس شناخته می‌شود تا مارکس. انگلس بحث می‌کند که استدلال دیالکتیکی ـ با تمرکز بر ویژگی مشروط واقعیت، تحولات متناقض (یا ناسازگار) در همان رابطه، تأثیر متقابل اضداد، تغییرات کمّی منجر به تحول کیفی، و فرایند‌های فراروی تاریخی ـ برای درکِ پیچیدگی و پویایی دنیای مادی ضروری است. اما این، مشکلات فلسفی عمیقی (هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی) در گفتمان مارکسیسم به‌وجود آورد.

متفکران شوروی دیدگاه‌های پیچیده، تاریخی و متقابلاً پیوسته‌ی خود را در مورد توسعه و در پیوند با استدلال دیالکتیکی، به‌عنوان ضرورت درک طبیعت و علم، حفظ کردند. بااین حال و با اینکه مارکسیسم در شوروی از علوم طبیعی استقبال می‌کرد، تحلیل شوروی اغلب یک ویژگی جزمی داشت و با یک خوش‌بینی اغراق آمیز در مورد فناوری همراه بود. این جزمیت به‌مدد لیسنکوگرایی[۲۱] تقویت می‌شد، که از انتخاب طبیعی داروین و علم ژنتیک مندلی انتقاد ‌کرد و در طی تصفیه‌ی دانشمندان شوروی در اواخر دهه‌ی ١٩٣٠ نقش سیاسی سرکوبگرانه‌ای اتخاذ کرد.[۲۲]

در قیاس، سنت فلسفی معروف به مارکسیسم غربی، مارکسیسم و دیالکتیک را از موضوعات مربوط به طبیعت و علوم جدا کرد، با این ادعا که استدلال دیالکتیکی، با توجه به سرشت بازتابی آن، فقط در مورد آگاهی (و جامعه‌ی ) انسانی به کار برده می‌شود، و نمی‌تواند در مورد جهان طبیعی بیرونی به‌کار گرفته شود.[۲۳] بنابراین، مارکسیست‌های‌غربی، که شاخص‌ترین نماینده‌ آن در این زمینه مکتب فرانکفورت بود، نقدهای بوم‌شناسانه را عمدتاً به شکل فلسفی و انتزاعی بسط وگسترش دادند که عمدتاً با دغدغه‌های اخلاقی مرتبط بودند و بعدها بر فلسفه‌ی زیست‌محیطی سلطه یافتند، اما از علوم بوم‌شناسی و موضوعات ماتریالیستی به دور بودند. غفلت از تحولات علوم طبیعی و گرایش شدید ضد فناوری، محدودیت‌های شدیدی برای مشارکت بسیاری از مارکسیست‌های غربی در گفتمان بوم‌شناسی ایجاد کرد.

از دهه‌ی ١٩۵٠ تا دهه‌ی ١٩٧٠، زمانی که برای اولین بار جنبش‌ زیست‌محیطی مدرن شکل گرفت، برخی متفکران زیست‌محیطی پیشگام، همچون اقتصاددان زیست‌محیطی رادیکال، ک. ویلیام کاپ[۲۴] و زیست‌شناس سوسیالیست، بری کومونر[۲۵] به ایده‌ی مارکس در مورد گسست متابولیکی در اشاره به تناقض‌های اکولوژیکی بازگشتند.[۲۶] اما، در دهه‌ی ١٩٨٠ یک سُنت متمایزِ سوسیالیسم ‌زیست‌محیطی در آثار چهره‌های اصلی چپ نو، از جمله جامعه‌شناس بریتانیایی تد بنتون[۲۷] و فیلسوف اجتماعی فرانسوی آندره گرز[۲۸] ظهور کرد. این نخستین متفکران مهم اکوسوسیالیست، بوم‌شناسی جدید نظریه‌ی سبز را جهت نقد مارکس، به اتهام عدم توجه او به مسائل مربوط به پایداری به‌کار گرفتند. به نظر بنتون مارکس در نقدش به مالتوس، با بی‌اهمیت جلوه دادن و حتی انکار محدودیت‌های طبیعی، اصل ماجرا را به خاطر جزئیات بی‌اهمیت دور انداخته است.[۲۹] پاسخی که این متفکران ارائه دادند پیوند مفروضات کلی جریان اصلی اندیشه‌ی سبزِ (از جمله مفاهم مالتوسی) با تحلیل طبقاتی مارکسی بود. مجله‌ی Capitalism Nature Socialism که توسط اقتصاددان مارکسی جمیز اوکانر در اواخر ١٩٨٠ تأسیس شد، به‌طور کلی هر گونه ارتباط معنادار کار مارکس با بوم‌شناسی را انکار می‌کرد، و اصرار داشت که مفاهیم غالب بوم‌شناسی صرفاً باید به شکلی قنطورس‌وار،[۳۰] با دیدگاه‌های طبقاتی مارکسی پیوند بخورند، موضعی که امروزه به نام «اکوسوسیالیسم مرحله‌ی اول»[۳۱] معروف است.

این رویکرد پیوندی در اواخر دهه‌ی ١٩٩٠ به چالش کشیده شد، وقتی که دیگران، شاخص‌ترینشان پل بورکت،[۳۲] زمینه‌ی عمیقاً زیست‌محیطی را که نقد اصلی مارکس در آن شکل گرفته بود، نشان داد. تحلیل جدید شامل بازسازی نظام‌مند استدلال مارکس در مورد متابولیسم اجتماعی بود. نتیجه‌ی آن بسط و گسترش مفاهیم مهم زیست‌محیطی مارکسی همراه با انسجامی نو در نظریه‌ی مارکسی بود. از این رو «اکوسوسیالیست‌های مرحله‌ی دوم» یا مارکسیست‌های بوم‌شناسی همچون بورکت، که سهم اصلی انگلس در نظریه‌ی بوم‌شناسی را با اندیشه‌ی بوم‌شناسی بازترکیب کرده بودند، و همراه با اکتشافات وی در مورد دیالکتیک طبیعت را به هسته‌ی اصلی نظریه‌ی مارکسی پیوند داده بودند، یک بار دیگر کار مارکس و انگلس را به‌مثابه مکمل یکدیگر مورد نظر قرار دادند.[۳۳]

اخیراً اهمیت بوم‌شناسی شوروی روشن شده است. به‌رغم تاریخ پر پیچ و خم آن، علم شوروی، به ویژه در دوران پسا استالینی، به ارتقای درک دیالکتیکی از ارتباط متقابل طبیعت و فرآیندهای تاریخی ادامه داد. ابداعس کلیدی در این مورد مفهوم زیستگاه نیمه‌طبیعی[۳۴] (مترداف با اکوسیستم، اما پدید آمده از سنت ورنادسکی، از تأثیر زندگی بر زمین) است که در ابتدای دهه‌ی ١٩۴٠ توسط گیاه‌شناس و ویژه‌گر پرورش جنگل، ولادیمیر سوکاشف[۳۵]، بسط یافت. یکی دیگر از بصیرت‌های مهم، کشف اقلیم‌شناس اهل شوروی، میخائیل بودی‌کو[۳۶] در اوایل دهه‌ی ١٩۶٠ در مورد بازخورد نیروی بازتابش یخ[۳۷] بود، که تغییر اقلیمی را برای اولین بار تبدیل به یک موضوع حیاتی کرد. حوالی دهه‌ی ١٩٧٠ به رسمیت شناختن «بوم‌شناسی جهانی» به‌عنوان مسئله‌ا‌ی مشخص در ارتباط با سیستم زمین، در اتحاد جماهیر شوروی گسترش یافت – در برخی موارد پیشروتر از غرب. اتفاقی نیست که کلمه‌ی «آنتروپوسین»[۳۸] اولین بار به زبان انگلیسی، در اوایل دهه‌ی ١٩٧٠ در دایره‌المعارف بزرگ شوروی ظهور کرد.[۳۹]

مارکسیسم و اقتصاد بوم‌شناسانه

در آغاز قرن بیست‌ویکم، آگاهی از تحلیل بوم‌شناسانه‌ی مارکس باعث الهام بخشیدن به بازسازی رادیکال مارکسیسم همراستا با بنیان‌های ماتریالیسم تاریخی و چارچوب زیست‌محیطی زمینه‌ی آن شد. برای مدتی طولانی متفکران مارکسی، به ویژه در غرب، اظهار تأسف می‌کردند که مارکس آن‌همه وقت و انرژی را روی موضوعات مبهمی در رابطه با علوم طبیعی و نامربوط با مبنای محکم و مسلمِ علمی – اجتماعی اندیشه‌اش هدر داده است. مارکس با علاقه‌ی زیاد در برخی از سخنرانی‌های فیزیکدان انگلیسی، جان تیندال، در مورد انرژی خورشیدی شرکت کرد، که در طی آن تیندال با گزارش در مورد آزمایش‌هایش برای اولین بار نشان داد که انتشار دی‌اکسید کرین در پدیده‌ی گلخانه‌ای سهیم بوده است. مارکس همچنین یادداشت‌های دقیقی در مورد این موضوع برداشت که تغییر همدماهای[۴۰] سطح زمین به واسطه‌ی تغییر آب و هوا، منجر به انقراض گونه‌ها در طول عمر زمین شده‌است. او ملاحظه کرد که تغییرات آب و هوایی منطقه‌ای انسان‌ساخته، به شکل بیابان‌زایی، به سقوط تمدن‌های کهن کمک کرده‌اند و به نحوه‌ی تکوین احتمالی آن در سرمایه‌داری توجه نشان داد.[۴۱] امروزه پیشرفت بوم‌شناسی سوسیالیستی در واکنش به شرایط متغییر- همانگونه که لوکزامبورگ پیش بینی کرد – منجر به درک هرچه بیش‌تر ارزش جنبه‌های گسترده‌ی دانش مارکس و نقش آن‌ها در نظام فکری وی شده است.

رویکرد مارکس (و انگلس) به اقتصاد بوم‌شناسانه از نقدی بر تولید، و به‌ویژه تولید کالایی سرمایه‌داری، شکل گرفت. تمامی کالا‌ها حاملان شکلی دوگانه از ارزش مصرف و ارزش مبادله تلقی می‌شدند، که به ترتیب مربوط به شرایط طبیعی ـ مادی و ارزیابی‌های پولی ـ مبادله‌ای هستند. مارکس تنش آنتی‌گونیستی ارزش مصرف و ارزش مبادله را، هم برای تناقض‌های درونی سرمایه‌داری و هم برای تضاد آن با محیط طبیعی بیرونی کلیدی می‌دانست. او تأکید کرد که طبیعت و نیروی کار به همراه هم منبع دوگانه‌ی ثروت را تشکیل می‌دهند. با شمول صرفاً نیروی کار (یا خدمات انسانی) در محاسبات ارزش اقتصادی، سرمایه‌داری اطمینان می‌داد که هزینه‌های زیست‌محیطی و اجتماعی تولید از نتیجه‌ی نهایی حذف خواهد شد. مارکس استدلال می‌کرد که در واقع اقتصاد سیاسی کلاسیک لیبرال شرایط طبیعی تولید (مواد خام، انرژی، حاصل‌خیزی خاک و غیره) را «هدایای رایگان طبیعت» برای سرمایه تلقی می‌کرد. مارکس نقد خود را بر مبنای یک نظام باز ترمودینامیک بنا کرد، که تولید در آن بواسطه‌ی بودجه‌ی خورشیدی و منابع محدود سوخت فسیلی ـ که انگلس از آن به‌عنوان «گرمای سابق خورشید» نام می‌برد که به‌طور منظم «حیف و میل شده است»- مقید شده است.[۴۲]

در نقد مارکس، متابولیسم اجتماعی، یعنی فرآیند کار ـ و ـ تولید، الزاماً انرژی و منابع خود را از متابولیسم بزرگ‌تر جهانیِ یعنی متابولیسم طبیعت دریافت می‌کند. اما فرم تضادمند تولید سرمایه‌داری ـ که مرزهای طبیعی را، به‌عنوان تنها موانعی که باید بر آن غلبه کرد، تهدید می‌کند ـ به‌طور اجتناب‌ناپذیری منجر به یک گسست متابولیک می‌شود، که به‌طور نظام‌مند بنیان‌های زیست‌محیطی هستی انسان را تضعیف می‌کند. مارکس نوشت: همان فرآیندی که «باعث از بین بردن مقتضیات این متابولیسم» می‌شود، که «شرط جاودانه‌ی طبیعی» حاکم بر تولید انسان است، «بازسازی نظام خود به‌عنوان یک قانون تنظیم کننده‌ی تولید اجتماعی را، به فرمی مناسب برای نوع انسان» تحمیل می‌کند ـ البته در جامعه‌ای در آینده که به فراسوی تولید کالایی سرمایه‌داری رفته باشد.

محور کل این پویش مخرب انگیزه‌ی ذاتی سرمایه در انباشت هرچه بیش‌تر است. سرمایه به‌عنوان یک سیستم، به‌طور ذاتی برای رسیدن به حداکثر انباشت ممکنِ ماده و انرژی تجهیز شده است، صرف‌نظر از نیازهای انسان یا محدودیت‌های طبیعی.[۴۳] در درک مارکس از اقتصاد سرمایه‌داری، پیوند متقابل گردش مادی (مرتبط با ارزش مصرفی) و گردش‌ ارزش کار (مرتبط با ارزش مبادله) به تناقضی تشدیدشونده بین ضرورت‌های واگشت‌پذیری زیست‌محیطی و رشد اقتصادی منجر می‌شود.

بورکت دو منبع مختلف برای این عدم تعادل، که زیربنای نظریه‌ی بحران زیست‌محیطی مارکس است ترسیم می‌کند. یکی از آن‌ها شکل بحران اقتصادی به خود می‌گیرد که مرتبط است با کمبود منابع و افزایش همزمان در هزینه‌های طرف عرضه، که حاشیه‌های سود را تحت فشار قرار می‌دهد. بحران‌های زیست‌محیطی از این نو اثری منفی بر انباشت دارند، و به‌طور طبیعی منجر به واکنش‌هایی در بخش سرمایه، به‌عنوان مثال، حفظ و نگهداری انرژی به‌عنوان اقدامی صرفه‌جویانه می‌شود.

نوع دیگر بحران زیست‌محیطی، یا بحران زیست‌محیطی مقتضی، کاملاً متفاوت است، و به‌طور کامل در مفهوم گسست متابولیکی ِ مارکس بسط یافته است. و به تأثیر متقابل بین فرسایش محیط زیست و توسعه‌ی انسانی، به شیوه‌هایی که معیارهای معمول اقتصادی ـ مثل تولید ناخالص داخلی ـ در نظر نگرفته‌اند، می‌پردازد. برای مثال انقراض گونه‌ها یا تخریب کل اکوسیستم منطقاً با گسترش تولید سرمایه‌داری و رشد اقتصادی دمساز است. چنین اثرات منفی زیست‌محیطی توسط سیستم به‌عنوان «اثرات جانبی» قلمداد می‌شود، چراکه طبیعت به مثابه هدیه‌ا‌ی رایگان برای سرمایه‌ تلقی می‌شود. در نتیجه، هیچ مکانیسم بازخورد مستقیم ذاتی نظام سرمایه‌داری مانع تخریب محیط زیست در مقیاسی سیاره‌ای نمی‌شود.

ویژگی بارز نظریه‌ی بوم‌شناسی مارکس تأکید آن بر مبادله‌ی نابرابر زیست‌محیطی یا امپریالیسم زیست‌محیطی بوده است، و بدین معناست که یک کشور می‌تواند از نظر زیست‌محیطی کشوری دیگر را استثمار کند ـ مثال معروف مارکس در این مورد است که چه‌گونه بیش از یک قرن انگستان «به‌طور غیرمستیم خاک ایرلند را صادر کرد»، و در درازمدت باروری کشاورزی ایرلند را تضعیف کرد. در سال‌های اخیر نظریه‌‌پردازان مارکسی این تحلیل را به امپریالیسم زیست‌محیطی بسط و گسترش داده‌اند، و آن را بخشی جدایی‌ناپذیر از تمام تلاش‌هایی می‌دانند که در مورد مسئله‌ی محیط زیست انجام می‌شود.[۴۴]

 

تحلیل گسست مارکسی و مرزهای سیاره‌ای

همان‌طور که در بالا توضیح داده شد، نظریه‌ی گسست متابولیک مارکس به‌عنوان واکنشی به بحران حاصلخیزی خاک در قرن نوزدهم به‌وجود آمد. مشکلات سرعت شتابان، افزایش مقیاس، و ناهماهنگی فضایی (جدایی شهر و کشور) در تولید سرمایه‌داری به‌طورنظام‌مند توسط مارکس در نیمه‌‌ی قرن نوزدهم مورد تأکید قرار گرفت. در سال‌های اخیر، نظریه‌پردازان مارکسیستی با استدلال بر اساس این دیدگاه به کاوش در مورد گسست جهانی در متابولیسم کربن و نقش میزبانی آن برای دیگر مشکلات مربوط به پایداری پرداخته‌اند.[۴۵] به مدت چندین دهه، بوم‌شناسان سوسیالیست متفق‌القول بوده‌اند که سرمایه‌داری باعث افزایش شتاب انسان در دگرگونی سیستم زمین شده، و این امر در دو مرحله رخ داده است: انقلاب صنعتی که در اواخر قرن هجدهم آغاز شد؛ و ظهور سرمایه‌داری انحصاری، به‌ویژه در مرحله‌ی کمالش که به دنبال جنگ جهانی دوم رخ داد – شامل انقلاب علمی ـ فناوری که با توسعه‌ی انرژی هسته‌ای و گسترش استفاده‌ی تجاری از مواد شیمیایی مصنوعی مشخص شده است.[۴۶]

بنابراین، نظریه‌پردازان بوم‌شناس سوسیالیست قدرت بیانگرِ آنتروپوسین[۴۷] را بسیار سریع پذیرفتند: که ظهور دوران‌ساز جامعه‌ی مدرن ‌انسانی را به مثابه عمده‌ترین عامل زمین‌شناسی سیاره‌ که حاکم بر تغییرات سیستم زمین است، برجسته کرده است. دقیقا در ارتباط با همین بصیرت غنی بود که دانشمندانِ سیستم زمین به طرح چارچوب مرزهای سیاره‌ای در سال ٢٠٠٩ رهنمون شدند، که هدفش ترسیم فضایی امن برای بشریت با ایجاد نُه مرز سیاره‌ای بود، مرزهایی بیش‌ترشان در حال حاضر در فرایند شکسته شدن هستند. در کتاب‌مان، گسست زیست‌محیطی به سال ٢٠١٠، برت کلارک، ریچارد یورک و من تحلیل مارکسی گسست متابولیکی را با چارچوب مرزهای سیاره‌ای تلفیق کرده، و آن را به‌عنوان یک سری از گسست‌ها در سیستم زمین توصیف کردیم. در این دیدگاه، فوریت سیاره‌ای امروز در ارتباط با عبور از این مرزها که می‌تواند «گسست زیست‌محیطی جهانی» نامیده شود، به اختلال و بی‌ثبابی ارتباط انسان با طبیعت به مقیاسی سیاره‌ای اشاره دارد، که ناشی از فرایند انباشت بی‌پایان سرمایه است.[۴۸]

همگرایی بزرگ

مفهوم ترکیبی «گسست جهانی زیست‌محیطی» همگرایی درحال رشدی از تحلیل زیست‌محیطی مارکس با نظریه‌ی سیستم زمین و چشم‌انداز تحول بزرگ ارائه می‌دهد، که تکاملی متقابلاً پیوسته و پیچیده را به اشتراک می‌گذارد. بوم‌شناسان مارکسی امروزی با نقد بر رشد اقتصادی ( بیش‌تر درحالت انتزاعی آن) یا انباشت سرمایه (با مشاهده‌ی انضامی‌تر آن) آغاز می‌کنند. رشد مداوماً تصاعدی اقتصادی نمی‌تواند بدون گسترش گسست‌ها در سیستم زمین رخ دهد. بنابراین، جامعه، به‌ویژه در کشورهای ثروتمند، باید به سمت حالتی از ثابت یا وضعیت پایدار در اقتصاد حرکت کنند، که مستلزم انتقال به اقتصادی بدون تکوین سرمایه‌ی ‌خالص است، اقتصادی که در بودجه‌ی خورشیدی باقی بماند. توسعه، به‌ویژه در اقتصادهای ثروتمند، باید فرم جدیدی به خود بگیرد: کیفی، جمعی و فرهنگی؛ اقتصادی، که برتوسعه‌ی پایدار انسان در هماهنگی با دیدگاه اصلی مارکس در مورد سوسیالیسم تأکید داشته باشد. همان‌گونه که لوئیس مانفرد استدلال کرده است، لازمه‌ی تحقق یک وضعیت ثابت که غایت‌های زیست‌محیطی ارتقا می‌دهد، شرایط مساوات‌طلبانه‌ی «کمونیسم اولیه»، با توزیعی «مبتنی بر نیاز و نه بر اساس توانایی یا سهم تولیدی» است.[۴۹] چنین تغییر مسیری در انباشت سرمایه و جهت‌گیری به سمت نظامی براساس بر برآوردن نیازهای جمعی مبتنی بر اصل به اندازه‌ی کافی، به وضوح و به معنای عام، تحت رژیم انباشت سرمایه غیرممکن است. بنابراین، آن‌چه مورد نیاز است، یک انقلاب زیست‌محیطی و اجتماعی است که ایجاد جامعه‌‌‌ای با پایداری زیست‌محیطی و برابری بنیادی را تسهیل کند.

اگر ضرورت عینی چنان انقلاب زیست‌محیطی‌ای درحال حاضر روشن است، این پرسش مشکل‌تر باقی می‌ماند که تحولات اجتماعی ضروری چه‌گونه باید انجام شود. جنبش اکوسوسیالیستی شعار تغییر سیستم، نه تغییر آب و هوا را اتخاذ کرده است، اما نظام سرمایه‌داری جهانی چنان عمیقاً تثبیت شده است که در واقعیت زندگی جاری‌مان همه‌جا حاضر است. سلطه‌ی شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری بدان معناست که تغییر انقلابی در چنان مقیاسی ضروری است که بتواند با وضعیت اضطراری زیست‌محیطی زمین که فراتر از افق‌های اجتماعی بلافاصله ادامه یافته، مقابله کند.

اما، ما باید ارتباط مشروط غیرخطی همه چیز با توسعه‌ی انسان را جدی بگیریم. یاکوب بورکهارت، نظریه‌پرداز محافظه‌کار فرهنگی قرن نوزدهم، برای اشاره به موقعیت‌هایی که در آن «بحرانی در حالت کلی چیزها ایجاد شده، و شامل تمامی عصرها و همه یا بسیاری از مردم یک تمدن‌ می‌شود» از واژه‌ی «بحران تاریخی» استفاده کرد. او در این باره توضیح داد: «روند تاریخی به‌طور ناگهانی به شکلی وحشتناک شتاب می‌گیرد. تحولاتی که انجام‌شان در موقعیت‌های دیگر قرن‌ها طول می‌کشد، به نظر می‌رسد همچون هواپیمای فانتوم به پرواز درآمده و در طی چند ماه یا چند هفته به انجام می‌رسند.»[۵۰] نباید نسبت به خود شتاب‌های انقلابی روند تاریخی که در گذشته در اطراف سازمان جامعه‌ی انسانی رخ داده‌اند، دچار تردید شد. نه تنها می‌توانیم به انقلاب‌های بزرگ سیاسی اشاره کنیم، بلکه فراتر از آن، به تحولاتی بنیادین در تولید، همچون انقلاب اصلی کشاورزی و انقلاب صنعتی نیز می‌توان اشاره کرد. امروز به انقلابی زیست‌محیطی نیاز داریم، چه در عمق و چه در دامنه معادل همان تحولات پیشین.

مشکل آشکار سرعت ـ و از برخی جهات، برگشت‌ناپذیری ـ اقدام به ویرانی زیست‌محیط است. از این رو، شتابی همزمان با روند تاریخ برای مقابله با بحران از هم اکنون باید آغاز شود. دست‌کم گرفتنِ مشکل مهلک خواهد بود. برای این که از رسیدن به حجم انباشته‌ی تریلیونی کربن سوخته ـ معادل با ٢ درجه سانتیگراد افزایش در گرمای کره زمین ـ پرهیز کنیم، انتشار کربن در سطح جهان باید حداقل به میزان ٣ درصد در سال کاهش یابد. برای این منظور، به‌طورِ واقع‌بینانه، کشورهای ثروتمند باید بیش از دو برابر این میزان کاهش دهند و این مشکلِ به‌واقع بزرگی است. [۵۱] مثل همیشه، باید با ابزارهایی که داریم عمل کنیم. علاوه براین، هیج راه‌حل صرفاً فنی قادر نیست مشکلی مبتنی بر بیشینه‌سازی نظام‌مند و بی‌نهایت رشد اقتصادی نمایی حل کند. از این رو، «بازسازی انقلابی جامعه به‌طور کلی»، که نظام بازتولید متابولیسم اجتماعی را تغییر ‌دهد، تنها بدیل ممکن را برای «انهدام قریب‌الوقوع طبقات متخاصم» فراهم می‌کند.[۵۲]

برای متفکران مارکسیست بوم‌شناس، این وضعیت وخیم امور منجر به بسط راهبردی دومرحله‌ای برای انقلاب زیست‌محیطی و اجتماعی می‌شود. مرحله‌ی اول بر «آن‌چه که درحال حاضر‌ می‌شود انجام داد» تمرکز دارد. یعنی برآن‌چه که در کوتاه‌مدت و تحت شرایط کنونی واقع‌گرایانه است، درحالی که الزاماً علیه منطق انباشت سرمایه حرکت می‌کند. این می‌تواند به‌عنوان فاز دمکراتیک ‌زیست‌محیطی در انقلاب زیست‌محیطی جهانی تلقی شود. تحت شرایط حاکم، تعداد زیادِ تغییرات مؤثر نیازمند مبارزه در یک جنبش رادیکال گسترده است.[۵۳] چنین اقداماتی احتمالاً باید شامل موارد زیر باشد: یک سیستم هزینه ـ و ـ سود ـ کربن[۵۴]، که صددرصد درآمد آن براساس سرانه بین مردم بازتوزیع شود؛ ممنوعیت کارخانه‌های زغال‌سوز و سوخت‌های فسیلی غیرمتعارف (مثل نفت شن وماسه)؛ جابه‌جایی گسترده به انرژی‌های خورشیدی، باد و دیگر گزینه‌‌های انرژی‌های پایدار، که از طریق کاهش هزینه‌های نظامی تأمین می‌شود؛ استمهال رشد اقتصادی در کشورهای ثروتمند به منظور کاهش انتشار کربن، همراه با بازتوزیع رادیکال (و اقداماتی حمایتی در مورد کم‌ترثروتمندان)؛ و روند جدید مذاکرات اقلیمی بین‌المللی بر اساس اصول برابری‌طلبانه و سازگار با محیط زیست و اصول زیست‌محیطیِ کنفرانس توافق مردمی مردم جهان در سال ٢٠١٠ در بولیوی در مورد تغییر اقلیمی .[۵۵]

تمامی اقدامات اضطراری یادشده در بالا علیه منطق انباشت سرمایه انجام می‌شوند، اما با این حال تحت شرایط کنونی می‌توانند بسیار به پیش‌‌بروند و برای‌شان مبارزه شود. همراه با یک سری طرح‌های مشابه، این اقدامات نقطه‌ی آغاز واقع‌گرایانه و منطقی یک انقلاب زیست‌محیطی و اجتماعی را تشکیل داده، و وسیله‌ای برای بسیج عمومی هستند. نمی‌توانیم همه‌ی سیستم و عناصرش را یک شبه جایگزین کنیم. نبرد باید اکنون آغاز شده، در آینده گسترش یابد، در میان‌مدت شتاب گیرد و با یک متابولیسم جدید اجتماعی در راستای توسعه‌‌ی پایدار انسان به انجام رسد.

هدف بلند مدت تحول نظام‌مند، موضوع مرحله‌ی دوم انقلاب زیست محیطی، یا مرحله‌ی اکوسوسیالیستی را طرح می‌کند. البته مسئله‌ی اصلی شرایط تاریخی است که تحت آن این تغییر می‌تواند واقع شود. مارکس به فشارهای زیست‌محیطی زمان خود، به‌عنوان یک «گرایش سوسیالیستی ناخودآگاه» اشاره می‌کند، که برای هماهنگ کردن متابولیسم اجتماعی با طبیعت به شیوه‌ای منطقی، نیاز به تولید کننده‌های متحد دارد.[۵۶] اما این گرایش، تنها می‌تواند به‌عنوان نتیجه‌ی انقلابی بزرگ که توسط اکثریت بشریت انجام شده، درک شود، که شرایط مساوات‌طلبانه‌ی بیش‌تر و فرایند‌هایی برای حاکمیت بر جامعه‌ی جهانی ایجاد کرده‌اند، از جمله برنامه‌ریزی زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی مناسب وضروری.

در آینده‌ای نه چندان دور، یک «پرولتاریای زیست‌محیطی»- که نشانه‌هایش از هم‌اکنون وجود دارد- تقریباً به ناگزیز از ترکیب تخریب محیط زیست و مشکلات اقتصادی ظهور خواهد کرد، به‌ویژه در پایین جامعه. در این شرایط بحران‌های مادی مؤثر بر زندگی مردم به‌طور روزافزونی از اثرات چندلایه‌ی زیست‌محیطی و اقتصادی (به‌عنوان مثال، بحران غذا) غیرقابل تمییز می‌شوند. چنین شرایطی بسیاری از جمعیت شاغل کره زمین را وادار به شورش علیه سیستم می‌کند. آن‌چه که ما اغلب به غلط «طبقه‌ی متوسط» می‌نامیم – کسانی که بالاتر از زحمتکشان فقیر، اما با منافع کمی در سیستم، قرار دارند – نیز بدون شک به این مبارزه کشیده خواهند شد. مثل تمامی موقعیت‌های انقلابی، برخی از عناصر روشنفکرتر طبقه‌‌ی حاکم نیز قطعاً در حمایت از بشریت طبقه‌ی خود را رها می‌کنند. از آن‌جا که بیش از همه نسل‌های جوان با چالش حفظ زمینی سالم روبه‌رو هستند، می‌توان انتظار داشت که به موازات بدتر شدن شرایط مادی زیست از توهم به‌درآمده، رادیکالیزه شوند. از لحاظ تاریخی، موضوعات مربوط به طبیعت و بازتولید اجتماعی به‌طور خاص دغدغه زنان بوده است، و بدون شک در خط مقدم مبارزه برای یک جامعه‌ی جهانی محیط زیست‌گرا خواهند بود.

در این تحول بزرگ، به اعتقاد من سوسیالیست‌ها نقش رهبری را ایفا خواهند کرد، حتی به موازات اینکه معنای سوسیالیسم تکامل می‌یابد، معنای ضمنی‌اش در مبارزه ‌هم تکامل می‌یابد. همان‌طور که هنرمند، نویسنده و سوسیالیست بزرگ، ویلیام موریس معروف اعلام کرد، «مردان می‌جنگند و مبارزه را می‌بازند، و آن‌چه که آن‌ها برایش می‌جنگیدند، به رغم شکست‌شان، اتفاق می‌افتد، و وقتی آمد به چیزی تبدیل می‌شود که منظور آن‌ها نبوده، و مردان دیگری باید برای آنچه که منظور آن‌ها بود تحت نام دیگری بجنگند.»[۵۷]

امروز، مبارزه‌ی قدیمی برای آزادی انسان و معنای آن به آخرخط رسیده است. در عصر جدید پیش‌رو، وظیفه‌ی ما روشن است: مبارزه برای توسعه‌ی عادلانه و پایدار انسان در هماهنگی پایدار با زمین.

متن بالا برگردان مقاله‌ی زیر است:

John Bellamy Foster,Marxism and Ecology/Common Fonts of a Great Transition

این مقاله (همراه با یادداشت‌هایی بر آن توسط نُه نویسنده‌ی دیگر، از جمله همکاران: دیوید بارکین، هانا هولمن و فرد مگداف) دراصل در اکتبر ٢٠١۵ در وب‌سایت Great Transition Initiative  منتشر شد.

پی‌نوشت‌ها

[۱] Paul D. Raskin, The Great Transition Today: A Report from the Future (Boston: Tellus Institute, 2006), http://greattransition.org.

[2] See Paul Burkett, “Marx’s Vision of Sustainable Human Development,”Monthly Review57, no. 5 (October 2005): 34–۶۲٫

[۳] Karl Marx and Frederick Engels,Collected Works (New York: International Publishers, 1975), vol. 25, 460–۶۱٫

[۴] Frank Benjamin Golley, A History of the Ecosystem Concept in Ecology (New Haven: Yale University Press, 1993), 2, 207.

[5] یولیوس روبرت فون مایر Julius Robert von Mayer

زاده ۲۵ نوامبر ۱۸۱۴ – درگذشته ۲۰ مارس ۱۸۷۸) فیزیکدان آلمانی و از مبدعان ترمودینامیک. مهم‌ترین عامل شهرتش اعلام قانون پایستگی انرژی است که به نام قانون اول ترمودینامیک هم شناخته می‌شود: انرژی نه به وجود می‌آید و نه از بین می‌رود.

[۶] On Liebig’s ecological critique, see John Bellamy Foster,Marx’s Ecology(New York: Monthly Review Press, 2000), 149–۵۴٫

[۷] یوستوس فری‌هر فون لیبیش: Justus Freiherr von Liebig) ( زادهٔ ۱۲ مه ۱۸۰۳ – درگذشتهٔ ۱۸ آوریل ۱۸۷۳، شیمی‌دانی بود که فعالیت‌های گسترده‌ای در زمینهٔ شیمی کشاورزی و زیست‌شناسی انجام داد و مشغول به کار در سازمان شیمی آلی بود. او به‌عنوان یک استاد دانشگاه، روش تدریس آزمایشگاهی مدرن‌گرا را ابداع نمود و برای این خلاقیت و نوآوری‌هایش به‌عنوان یکی از بزرگترین معلمان شیمی تمام زمان‌ها در نظر گرفته می‌شود. از او به‌عنوان «پدر صنعت کود» برای کشف مهم او از نیتروژن به‌عنوان یک ماده مغذی ضروری برای گیاه و فرمول او (قانون لیبیش) که اثر منحصربه‌فرد از مواد مغذی در محصولات را بررسی می‌کند، یاد می‌شود.

[۸]. Julius Robert Mayer, “The Motions of Organisms and Their Relation to Metabolism,” in Julius Robert Mayer: Prophet of Energy, ed. Robert B. Lindsey (New York: Pergamon, 1973), 75–۱۴۵٫

[۹] Roland Daniels,Mikrokosmos(New York: Peter Lang, 1988), 49.

[10] Karl Marx,Capital, vol. 3 (London: Penguin, 1981), 949; Karl Marx and Frederick Engels,Collected Works(New York: International Publishers, 1975), vol. 30, 54–۶۶٫

[۱۱] Ravi Bhandari, “Marxian Economics: The Oldest Systems Theory is New Again (or Always)?” Institute for New Economics, April 9, 2015, http://ineteconomics.org.

[12] E. Ray Lankester,Science from an Easy Chair(New York: Henry Holt, 1913), 365–۷۹; Joseph Lester,E. Ray Lankester and the Making of Modern British Biology(Oxford: British Society for the History of Science, 1995).

[13] Arthur G. Tansley, “The Use and Abuse of Vegetational Concepts and Terms,”Ecology16, no. 3 (July 1935): 284–۳۰۷; Peder Anker,Imperial Ecology(Cambridge, MA: Harvard University Press, 2001).

[14] The Biosphere, V.I. Vernadsky

[15] Lynn Margulis et al., “Foreword,” in Vladimir I. Vernadsky,The Biosphere(New York: Springer, 1998), 15.

[16]Nikolai Bukharin, “Theory and Practice from the Standpoint of Dialectical Materialism,” in Bukharin et al.,Science at the Crossroads(London: Frank Cass, 1971), 17.

[17] Arthur George Tansley (١٨٧١-١٩۵۵) گیاه‌شناسی انگلیسی و یکی از پیشگامان بوم‌شناسی بود

[۱۸] Tansley, “The Use and Abuse of Vegetational Concepts and Terms,” ۳۰۳-۰۴; Hyman Levy,The Universe of Science (London: Watts, 1932), 303–۰۴٫

[۱۹] Marx,Capital, vol. 1, 637, vol. 3, 754, 911, 949, 959

[20] Rosa Luxemburg,Rosa Luxemburg Speaks(New York: Pathfinder, 1970), 111.

[21] Lysenkoism یک کارزار سیاسی علیه علم ژنتیک و علوم مبتنی بر کشاورزی بود که توسط Trofim Lysenko، هوادارانش و مقامات شوروی رهبری می‌شد.

[۲۲] For an informed and balanced discussion of Lysenkoism, see Richard Levins and Richard Lewontin,The Dialectical Biologist(Cambridge, MA: Harvard University Press, 1985), 163–۹۶٫

[۲۳] See Russell Jacoby, “Western Marxism,” inA Dictionary of Marxist Thought, ed. Tom Bottomore (Oxford: Blackwell, 1983), 523–۲۶٫

[۲۴] Karl William Kapp (١٩٧۶-١٩١٠) اقتصاددان آلمانی- امریکایی و استاد اقتصاد در دانشگاه شهر نیویورک و بعدها در دانشگاه بال بود.

[۲۵] Barry Commoner (٢٠١٢-١٩١٧) زیست‌شناس امریکایی و استاد کالج، و سیاست‌مدار بود. وی بوم‌شناس و یکی از رهبران جنبش مدرن محیط زیست بود.

[۲۶] K. William Kapp,The Social Costs of Private Enterprise(Cambridge, MA: Harvard University Press, 1950), 35–۳۶; Barry Commoner,The Closing Circle(New York: Knopf, 1971), 280

[27] Ted Benton

(1942) جامعه‌شناس بریتانیایی است که کار دانشگاهی خود را به‌عنوان استاد علوم زندگی آغاز کرد. همزمان با تدریس به آموزش فلسفه پرداخت و بالاخره استادی بخش جامعه‌شناسی دانشگاه Essex را کسب کرد. وی درحال حاضر به‌عنوان استاد افتخاری، تحقیق زندگی را تدریس و راهنمایی می‌کند.

[۲۸] Andre Gorz   (٢٠٠٧-١٩٢٣)

استاد علوم اجتماعی و روزنامه‌نگار بود. دغدفه‌ی وی بیش‌تر بوم‌شناسی سیاسی بود. در دهه‌های ۶٠ و ٧٠ یکی از نظریه پردازان اصلی چپ نو بود. موضوع اصلی او مسائل مربوط به کار مزدی از جمله رهایی از کار، تقسیم عادلانه‌ی کار، ازخودبیگانکی اجتماعی و … بود.

[۲۹] Ted Benton, “Marxism and Natural Limits,”New Left Review178 (1989): 51–۸۶; André Gorz,Capitalism, Socialism, Ecology(London: Verso, 1994).

[30] Centaur-like

در اسطوره شناسی یونان قنطورس نام حیوانی است که نیم انسان است و نیم حیوان.

[۳۱]See John Bellamy Foster, “Foreword,” in Paul Burkett, Marx and Nature(Chicago: Haymarket, 2014), vii–xiii.

[32] Burkett

یک دهه و نیم قبل جان بلامی فاستر و پل بورکت درکی انقلابی و جدید از بنیان‌های بوم‌شناسانه در اندیشه‌ی مارکس را مطرح کردند که نشان می‌داد مفاهیم مارکس در مورد متابویسم طبیعت، متابولیسم اجتماعی؛ و گسست متابولیک، با اندیشه‌ی اکوسیستم مدرن همخوانی دارد و مشخص شد که روابط اکولوژیکی یکی از محورهای نقد مارکس بوده است.

[۳۳] Burkett,Marx and Nature.

[34] Biogeocoensisبه زیستگاه نیادی، اجتماع بیولوژیکی هم ترجمه شده است.

[۳۵] Vladimir Sukachev

[36] Mikhail Budyko

[37] Albedo-ice feedback

[38] Anthropocene

[39] John Bellamy Foster, “Late Soviet Ecology,”Monthly Review ۶۷, no. 2 (June 2015): 20; M.I. Budyko,Global Ecology (Moscow: Progress Publishers, 1980 [Russian edition 1977]); E.V. Shantser, “The Anthropogenic System (Period),”Great Soviet Encyclopedia, vol. 2 (New York: Macmillan, 1973): 140.

[40] Isotherm

[41] On these aspects of Marx’s thought, see John Bellamy Foster, “Capitalism and the Accumulation of Catastrophe,”Monthly Review63, no. 7 (December 2011): 1–۱۷٫

[۴۲] Marx and Engels,Collected Works, vol. 46, 411; John Bellamy Foster, Brett Clark, and Richard York,The Ecological Rift (New York: Monthly Review Press, 2010), 61–۶۴٫

[۴۳] Marx,Capital, vol. 1, 637–۳۸, ۷۴۲; Karl Marx,Grundrisse(London: Penguin, 1973), 334–۳۵; Foster, Clark, and York,The Ecological Rift, 207–۱۱٫

[۴۴]Marx,Capital, vol. 1, 860; Foster, Clark, and York,The Ecological Rift, 345–۷۲; John Bellamy Foster and Hannah Holleman, “The Theory of Unequal Ecological Exchange: A Marx-Odum Dialectic,”The Journal of Peasant Studies41, no. 1-2 (March 2014): 199–۲۳۳٫

[۴۵] See, for example, Stefano B. Longo, Rebecca Clausen and Brett Clark,The Tragedy of the Commodity: Oceans, Fisheries, and Aquaculture(New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 2015). See also Ryan Wishart, Jamil Jonna, and Jordan Besek, “The Metabolic Rift: A Select Bibliography,” http://monthlyreview.org.

[46] See Ian Angus, “When Did the Anthropocene Begin…and Why Does It Matter?”Monthly Review67, no. 4 (September 2015): 1–۱۱; John Bellamy Foster,The Vulnerable Planet(New York: Monthly Review Press, 1994), 108.

[47] تأثیر انسان برروی آب و هوا عصر آنتروپوسین را ساخته است.

[۴۸] Foster, Clark, and York,The Ecological Rift, 14–۱۵, ۱۸; Johan Rockström et al., “A Safe Operating Space for Humanity,”Nature461, no. 24 (September 2009): 472–۷۵٫

[۴۹] Lewis Mumford,The Condition of Man(New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1973), 411. Mumford, interestingly, was drawing here both on Mill’sPrinciples of Political Economy and Marx’s Critique of the Gotha Program.

[50] Jacob Burckhardt,Reflections on History(Indianapolis: Liberty Press, 1979), 214.

[51]Kevin Anderson, “Why Carbon Prices Can’t Deliver 2°C Target,” August 13, 2013, http://kevinanderson.info/blog/why-carbon-prices-cant-deliver-the-2c-target/; trillionthtonne.org, accessed September 21, 2015.

[52] Karl Marx and Frederick Engels,The Communist Manifesto(New York: Monthly Review Press, 1964), 2. On the concept of socio-metabolic reproduction see István Mészáros,Beyond Capital(New York: Monthly Review Press, 1995), 170–۸۷٫

[۵۳] These and other proposals are developed in Fred Magdoff and John Bellamy Foster,What Every Environmentalist Needs to Know About Capitalism(New York: Monthly Review Press, 2011), 124–۳۳٫

[۵۴] A carbon-fee-and-dividend system

[55] These and numerous other measures can be fought for now in the context of the present system, as a way of addressing the present planetary emergency, but are also consistent with a longer ecological and social revolution

[56] Karl Marx and Frederick Engels,Collected Works, vol. 42, 558–۵۹٫

[۵۷] William Morris, Three Works(London: Lawrence and Wishart, 1986), 53

سوبژکتیویته‌های نوین در دل سرمایه / ساسان صدقی

گزارش نظر سخنرانان کنفرانس کمونیسم در ایتالیا- رم

چندی پیش به‌مناسبت یک‌صدمین سالگرد انقلاب اکتبر کنفرانسی در شهر رم ایتالیا پیرامون بررسی وضعیت کمونیسم در دنیای معاصر تشکیل شد. با توجه به کوران حوادث موجود در جهان کنونی، و وضعیت مسائل مختلفی که شوربختانه بشر امروز با آن دست به گریبان است، بررسی موقعیت چپ رادیکال، در صحنه‌ی بین‌المللی بیش از هر زمانی، جلوه‌گر است. در معادلات کنونی جهان معاصر که بشرِ معاصر در آن با انواع و اقسام مشکلات و تهدیدات مواجه است، به‌راستی کمونیسمِ امروز کجا قرار می‌گیرد؟ آیا راهکارها و خط‌مشی‌های قبلی پاسخ‌گو بوده‌اند؟ چشم‌اندازی که کمونیسمِ امروز باید برای دنیای کنونی ترسیم بکند به‌راستی کدام‌ها هستند؟ جستن و یافتن زاویه‌ی مورد بررسیِ خودِ کمونیسم چه اهمیتی دارد؟

جنبش کمونیستی در تاریخ پر از آشوب و ویرانی در قرن بیستم دارای تاریخچه‌ی پر فرازوفرودی بوده است. اما همیشه بررسی کارنامه و نیروهایِ دخیل در آن، شکست‌ها و پیروزی‌ها توأم با نوعی پیش‌داروی‌ها و اندیشه‌های ایدئولوژیک مختلف بوده است که راه را بر هر گونه بررسی واقعیت‌ها و راه‌های پیش‌رویِ آن از درون بسته است.

مسائل نوینی نیز متناسب با دوران معاصر در جهان پیرامون ما نیز به‌وجود آمده است که نیروهای کمونیست، از مواجهه و مداخله‌ی عملی و نظری در آن یا بسته به پیش‌فرض‌های خود عدول کرده‌اند یا برخورد بسیار ضعیفی با آن داشته‌اند؛ مسائلی که در مکتوبات کمونیسم جهانی نیز رد پای بسیارکمرنگی از آن را همچنان می‌بینیم. مسأله‌ی قدرت و نسبت نظری ـ عملی که کمونیسم باید خود را با آن تعریف کند، مسأله‌ی مهم دولت و بوروکراسی، مسأله‌ی کمونیسم یا کمونیسم‌ها و چگونگی همگرایی و واگراییِ آن‌ها در مداخلات سیاسی- اجتماعی در سطح جهانی و بسیاری مسایل دیگر.

به نظر می‌رسد کمونیسم چنان در موقعیت ضعیفی به سر می‌برد که بدیل هیچ چیز نباشد. «سوسیالیسم واقعی» نهادهای جامد و صلبی را به نام کمونیسم ساخت که به همان سرعتی که ساخته شدند، فروریختند. نوآوری در تولید سرمایه همچنان ادامه دارد، سرمایه سیمای شهرها را دگرگون ساخته است، سوبژکتیویته‌ی مولد سرمایه نه در عرصه‌ی پیوستگی تکنولوژیکی که در عرصه‌های مختلف احساسات، زیبایی‌شناسی،عواطف و زبان و… دست اندرکار است. یک جایگزین برای کمونیسم وجود دارد، آن هم بحران مزمن و جنگ.

این مسائل و بیش‌تر از آن بهانه‌ای بود تا انجمنC17 که یک نهاد مستقلِ (autonomo) ایتالیایی مرکب از نویسندگان و اندیشمندان از نحله‌های مختلف فکری است از تاریخ ۱۸ تا ۲۲ ژانویه‌ی امسال در رم ایتالیا کنفرانسی را حول بررسی این موضوعات ترتیب دهند. کنفرانس در دو محل جداگانه در شهر رم برگزار شد در گالریِ ملی هنر مدرن و در آتلیه اتوجستیتو Atelier Autogestito.

البته کنفرانس‌هایی از این دست در گذشته نیز برگزار می‌شده است. در مارس ۲۰۰۹ نیز در موسسه‌ی بیربک Birbeck در لندن سمیناری حول موضوع کمونیسم تشکیل یافته بود که در آن اندیشه‌های متفکرانی چون آلن بدیو، اسلاوی ژیژک، ژان لوک نانسی، ژاک رانسیر و تونی نگری بررسی و بعد‌ها ناشران بین‌المللی آن را تحت عنوان ایده‌ی کمونیسم با ویرایش بدیو و ژیژک منتشر کردند. سمینارهای دیگری نیز در برلین و نیویورک برگزار شده است. اما برخلاف آنها، کنفرانس کمونیسم در رم آن‌گونه که گردانندگان آن گفتند سعی کرد خطوط کلی سلطه‌یِ سرمایه‌داری و فرآیندهای انضباطیِ آن و اشکالی از روندهای درگیر در این امر، و مسائل بنیادین را از منظر نقد اقتصاد سیاسی و علوم اجتماعی و زیبایی‌شناسی بررسی کند. یکی دیگر از عناصر کلیدی در این کنفرانس نوشتن یک مانیفست جدید کمونیست بوده است؛ مسأله‌ای برای گشودن سرآغازی نوین در عصر حاضر.

موضوعات کنفرانس حول پنج محور مطرح شد که هر روز سخنرانانِ مختلف به یکی از آن‌ها پرداختند.

روز نخست: تاریخ کمونیسم یا کمونیسم‌ها

احزاب کمونیست در سطح جهانی به‌سرعت محو شدند یا در حال از کار افتادن هستند، طبعاً عواملی هم در شکست آن‌ها موثر بوده است. آن‌ها تغییرات اساسی را شکل دادند که به سوق یافتن تاریخ قرن بیستم به حوادث وحشتناک کمک کرد. برای بازآفرینی فرصت‌های جدید، نه‌تنها کمونیسم به‌عنوان یک ایده بلکه تاریخ این کمونیسم نیز می‌بایست مورد بررسی قرار می‌گرفت.

لوچانا کاستلینا Luciana Castellina فعال روزنامه‌نگار و یکی از بنیان‌گذاران جناح چپ روزنامه‌ی ایل مانیفستو IL MANFESTO که از ۱۹۷۶ تا ۱۹۹۴ یکی از اعضای پارلمانتاریست حزب کمونیست ایتالیا بوده است، در سخنرانیِ خود گفت که ما اینک مارکس را بیش‌تر از هر زمان دیگری در ایده‌هایی برای خلقِ یک اجتماع نوین انسانی آلترناتیو درمی‌یابیم. او از دشمنان مارکسیسم از جمله فرانکلین روزولت و اولین اقتصاددان برنده‌ی نوبل اقتصاد، پل ساموئلسون، نقل قول آورد که هنوز هسته‌ی اصلی مطرح شده در مانیفست کمونیست مارکس و انگلس، یعنی مبارزه‌ی طبقاتی در جهانِ امروز ما تداوم دارد. اما اندیشه‌های مارکسیستیِ متفاوتی حول این مبارزه شکل گرفته است. یکی از شدیدترین این مبارزات در انقلاب اکتبر تحقق یافت. اما مسأله‌ این است ایده‌های مطرح‌شده در مانیفست کمونیست را امروز چه‌گونه می‌توان بار دیگر مطرح کرد.

امروز فردگرایی در «کار» بزرگ‌ترین عامل تعیین‌کننده‌ی فرهنگ سرمایه‌داری است. او گفت برخلاف کسانی مانند پری اندرسون که چپ ایتالیایی را فقط محصور در دموکراسی می‌دانند، کمونیسم ایتالیایی از گرامشی تا حتی تولیاتی مسائلی را مطرح کرده که هنوز در آن می‌توانید ببینید که جامعه‌ی دموکراتیک تنها هدف چپ در ایتالیا نیست و بین کمونیسم و جامعه‌ی دموکراتیزه شده تفاوت می‌نهد. هدف، دیگر نباید توسعه‌ی ابزارهای تولید باشد. ما به روش‌های جدیدی برای انقلاب نیاز داریم . مسأله این است که استفاده از قدرت دولتی هیچ ضمانتی در زدودن این شبهه که چپ ایتالیا ما بین این دو تفاوت می‌گذارد، ندارد.

سخنران بعدی پیتر توماس Peter Thomas اندیشمندی است که به‌طور گسترده در نظریه‌ی سیاسی مارکسیستی و به‌ویژه نظرات گرامشی کار کرده است. وی تئوری «هژمونی» گرامشی را اساسی‌ترین راهبرد سرمایه در راستای انقلاب‌های درونی و اشکال مختلف موجدِ آن دانست. طبقه‌‌ی کارگر به‌مثابه سوژه‌ی سیاسی مورد نظر در سرمایه‌داری بدون شناخت راهبردهای هژمونی سرمایه نمی‌تواند خود را در راستایِ خلقِ یک اجتماع مستقل و آزاد قرار دهد. آن‌چه نظریه‌ی هژمونیِ گرامشی برای ما به یادگار گذاشته این است که معنای مشخص مبارزه تقابل با صورت‌بندی قدرت در سرمایه است.

ماریا لوییزا بوچا Maria Luisa Boccia از پایه‌گذاران مجله‌ی فمینیستی «رزا» واز اعضای پیشین حزب کمونیست ایتالیا، یکی از برجسته‌ترین متفکران در زمینه‌ی نظریه ایتالیاییِ تفاوت جنسی است. وی بیان کرد که جهانی‌شدن سرمایه‌داری شرایط متفاوتی را پیش روی ما قرار داده است که تغییرات آن برای ما مسیری متفاوت از موقعیت انقلابیون اکتبر ۱۹۱۷ دارد. در این قرن روش‌های مبارزاتی تفاوت محسوسی را تجربه می‌کند.

شکل وجودی دولت و تغییرات آن بخش دیگری از صحبت‌های وی را تشکیل می‌داد. وی عدم رشد بسیاری از مبارزات ضد سرمایه‌داری را به دلیلِ کم‌توجهی به این اشکال دانست. وی تولد چپ فراپارلمانی ایتالیایی را در ۱۹۶۹ مرهون همین شناخت و تغییرات بطئی و نهایی در سوبژکتیویته‌های نوین در دل سرمایه دانست. این تغییرات مسأله‌ی اشکال مبارزاتی برای شکل نوین حیات را برای ما معین می‌سازد. تغییراتی که کاملاً جهانی است. جمله‌ی مانیفست کمونیست که تکاملِ آزاد هر فرد شرط تکامل آزاد همگان است در سازمان‌های‌ سنتی مانند احزاب کمونیست و سوسیالیست قابل تحقق نیست.

سخنران بعدی ماریو ترونتی Mario Tronti فیلسوف و مبارز شناخته‌شده‌ی ایتالیایی و پایه‌گذار جنبش کارگرگرایی operaismo است. او ابتدا در دهه‌ی ۵۰ قرن گذشته از حزب کمونیست ایتالیا فاصله گرفت و با برداشت خاصی از مبارزت کارگران در تجارب مستقیم و بی‌واسطه‌ی مبارزاتیِ آنان به‌خصوص در محیط کارخانه درگیر شد. اندیشه‌های او ماتریسی برای چپ ایتالیایی ترسیم کرد که یک نقطه‌ی چالش‌برانگیز جدی در برابر اشکال سنتی مبارزات در قالب اتحادیه‌ها و احزاب بوده است. وی اشاره کرد که کمونیسم متداول همواره تک‌راستا و تک‌محور و بدون تکثر ماهوی که در بنیان اندیشه‌ی کمونیستی وجود دارد، بوده است. او از اشکال متکثر و ناپایدار کار در عصر جدید یاد کرد و اشاره‌ای به مفهوم‌پردازی کمونیسم جدید بر مبنای این تکثرِ کار مزدی داشت. کار در این مفهوم، برای کمونیسم مفهومی سیاسی نیز اضافه می‌کند.

وی در بخش دیگری به این نکته اشاره کرد که کمونیسمی که من می‌شناختم کمونیسم لنین بود، نوعی گسست از قدرت مستقر و در عین حال بیان‌کننده‌ی اکثریت. اکثریتی بلشویکی در برابر اقلیت منشویکی. اما اینک کمونیست بودن و انقلاب کمونیستی در دنیایی که همه رفرمیست شده اند یعنی چه؟ ما نیاز داریم که به تئوری‌های پروبلماتیک و کلاسیک مارکسیستی رجوع کنیم. در برابر تئوری‌های پسامدرنی که در برابرمان پراکنده‌اند، به بازخوانی تاریخ مدرن نیاز داریم.

اما کمونیسمی که در ۱۹۱۷ پیروز شد عاری ازایدئولوژی بود، پیچیدگی‌های ایدئولوژیک بعدی را نداشت؛ به این معنا ساده بود. کمونیسمی بود که احتیاج دارد به سمت توده‌ها برود، نه این‌که احتیاج داشته باشد از توده‌ها صحبت کند و کلامی صرفاً تئوریک باشد. کمونیسم امروز به این امکان برمی‌گردد، به توانایی برای ساختن اجتماعی سوسیالیستی. هدفِ آن کمونیسم، ساختن جامعه‌ی درست یا نوعی پایان انگاشتن روند تاریخی نبود. کمونیسم اتوپیا نیست. همگامی با نوعی تاریخ مقدرشده نیست. این‌ها اساساً بحث‌های تئولوژیکی‌ست. همین درک تاریخی اینک در آمریکا به نوعی جدال آخرالزمانی تعبیر شده است. اما قرار نیست کمونیسم آینده تماماً به همان نوعِ نمونه‌وار لنینی برسد. مفهوم امکان ما را با تاریخ گذشته‌ی تراژیک کمونیسم مواجه می‌کند. این امکان برای کمونیسم آینده چه‌گونه است؟

از دیگر سخنرانان معروف روز اول مارسل ماریوس وان در لندن Marcel Marius van der Linden استاد تاریخ جنبش‌های اجتماعی در دانشگاه آمستردام و مدیر سابق و محقق ارشد تحقیقات در موسسه‌ی بین‌المللی تاریخ اجتماعی بود. رویکرد ون در لندن، تحقیق گسترده در مورد تاریخ جهانی کارگری است. تاریخ جهانی کارگری به نظر بسیاری از محققان، خود نوعی پارادایم در تاریخ‌نگاریست که بنیانی متفاوت از پارادایم‌های مسلط چپ سنتی کمینترنی و مورخان دیگری مانند اریک‌هابزبام و ای. پی. تامپسون دارد.

نقد اقتصاد سیاسی در دومین روز کنفرانس

موضوع سخنرانان روز دوم کنفرانس پیرامون نقد اقتصاد سیاسی بود. فرانکو براردی بیفو Franco Berardi Bifo نویسنده، نظریه‌پرداز و کنشگر ایتالیایی معاصر نخستین سخنران بود. او نیز مانند بسیاری دیگر از دل جنبش آتونومیستی ایتالیا برخاسته است. او در دهه‌ی۱۹۷۰ گرداننده‌ی چند رادیوی مخفی آتونومیست‌ها بر علیه حکومت مرکزی از جمله رادیو آلیس و مجله‌ی A\ تراورسو بوده است.او بعدها به پاریس گریخت و مدتی همکار فلیکس گاتاری، روان‌کاو رادیکال فرانسوی و همکار وی در زمینه‌ی تدقیق موضوع پیرامون اسکیزوانالیتیک بود. وی هم‌اکنون استاد اکادمی هنرهای زیبا در میلان و از همکاران مجله‌ی Alfabeta2 است. او در سخنرانی خود این پرسش را طرح کرد که کمونیسم آینده چه‌گونه باید باشد؛ پرسشی که هر آن‌چیزی که از گذشته با خود داریم در دل آن غربال می‌شود.

او به مفاهیمی مانند «امکان» عمل و همچنین تفاوت بین «potere» و «Potenza» اشاره کرد (که ترجمه‌ی فارسی آن چنین است: قدرت برساخته و قدرت برسازنده). ما مفهوم کمونیسم و امکان عمل را در دل اقتصاد سیاسی تکنولوژی جستجو می‌کنیم. این قدرت برساخته است که دنبال تمرکزگراییست چراکه پیشاپیش به دنبال حفظ کردن است نه تداوم. مفوم امکان، به‌معنای ایستایی و کفایت نیست .این ایستایی همواره مفهوم مرکزی دگرگون‌سازی کمونیستی بوده است. کارگرگرایی (operaismo) فرایند سرمایه در سازمان‌دهی امنیت‌محور و ملی گرایانه طبقه‌ی کارگر را به‌روشنی مشخص می‌کند. چیزی که اینک در بریتانیا در قالب ترزا می و دولت جدیدِ آمریکا مطرح است. نوعی ناسیونالیزه کردن طبقه‌ی کارگرِ به‌خصوص سفیدپوست که به‌روشنی در تضاد با رویکرد انترناسیونالیستی کمونیسم قرار دارد. اما این کار به همان نسبت که ساده است سخت هم هست. داعش و به‌وجود آمدن این گروه به بیان برژینسکی شاید انترناسیونالیستی نیز هست. امکان داعش بدون تکنولوژی محال است.

فرایند اتوماسیون در سرمایه‌داری و سازوکارهای الکترونیکی جدید، روند جهانی‌شدن سرمایه را تسریع می‌کند و این حتی در کلامِ کمونیسم و انسان‌ها برای دگرگونی انعکاس دارد. اما این سازوکار‌ها، مانند جی.پی.اس. GPS ابزارهای جدید بین‌المللی و جنگی نیز است. این بخش از سرمایه است که تصمیم‌گیرنده‌ی نهایی برای پرسش بر سر امکان کمونیسم خواهد بود.

ما در جنگ‌هایی به سبک سال‌های حول وحوش ۱۹۱۴ نیستیم. دولت‌ها قادر به کنترل قلمرو این ابزار انترناسیونالیستی نیستند. فاشیست‌ها نیز نمی‌توانند این فرایند را متوقف سازند. برای ترامپ باید متأسف بود که دیر رسیده است. قدرت برسازنده خود را در نسبتی توقف‌ناپذیر با ابزارهای انترناسیونالیستی قرار می‌دهد تا به امکانی دست یابد. کامپیوتریزه کردن تولید و ابزارهای آموزش از راه دورجهانی ‌شده است. کمونیسم در این‌جا نه تصمیم لنین است و نه همیاری تونی نگری بلکه ظرفیت یافتن مرکزیِ این امکان است.

کریستیان ماراتزی Christian Marazzi سخنران بعدی این کنفرانس بود. وی استاد علوم سیاسی در دانشگاه پادووا در ایتالیا، دانشگاه ایالتی نیویورک و دانشگاه لوزان سوئیس است. کتاب معروف وی با نام «سرمایه و زبان از اقتصاد جدید به اقتصاد جنگی» وی را به یکی از مطرح‌ترین نظریه‌پردازان جنبش پسافوردی postfordist ایتالیایی بدل کرده است.

وی به نقش بسیار پراهمیت زنان در اقتصاد جهانی اشاره کرد و این‌که نقش زنان در دوران معاصر دست‌کم گرفته شده است. نقش جنبش زنان در غرب از عوامل چیزی بوده است که با عنوان ابعاد آزادیخواهانه‌ی کمونیسم در سرمایه‌داری نولیبرال شاهد هستیم. یکی از گام‌های کمونیستی توجه به دستاوردهای جنبش فمنیستی می‌تواند باشد. نقش پسافوردیسم در کلام جنبش زنان و جوانان و مبارزات سیاسی آن‌ها تأثیرات چشمگیری داشته است.

پسافوردیسم نقش موثری در گفتمان جنبش‌های سیاسی از پوپولیسم تا گفتمان مسلط سیاسی در حاکمیت ایفا کرده است. به‌عنوان مثال در شخصیتی سیاسی مانندِ دونالد ترامپ رییس‌جمهوری تازه‌ی امریکا نیز مشهود است. برخلاف گفته‌ها او نماینده‌ی طبقه‌ی کارگر یا بخشی از مقاومت در برابر جهانی‌سازی نیست. بلکه واقعیت چرخش به راست بخشی از روند موجود است. برنامه‌ی متناقض ترامپ ریشه در ساخت متناقض خود جهانی‌سازی دارد. روسیه‌ی پوتین نیز در چنین موقعیتی ایفای نقش می‌کند. این‌که چه اتفاقی دارد می‌افتد اهمیت نقد اقتصاد سیاسیِ جهانی‌سازی موجود را دوباره برای ما یادآوری می‌کند. این مسأله به‌روشنی در ابعاد سیاسی رخ داده است. وی گفت: صادقانه بگویم اندیشه‌ی اجتماعی کمونیسم در مسیر بسیار دشوارتری از دوران قبلی قرار دارد.

سخنران بعدی چهره مطرح و کهنه کار فیمنیسم- آتونومیسمِ اروپا، سیلویا فدریچی Silvia Federici بود. وی دانش‌آموخته‌ی فلسفه از دانشگاه بوفالو در آمریکاست. از پایه‌گذاران کمیته‌ی آزادی علمی در آفریقا برای حمایت از دانش‌آموزان و جنبش معلمان در برابر سیاست‌های تعدیل ساختاری بوده است. وی همچنین پایه‌گذار انجمن فلسفه‌ی رادیکال (RPA) و پروژه‌های مبارزاتی ضد مجازات اعدام در سراسر جهان بوده است. زنان، بدن و انباشت اولیه به‌عنوان تخریب نظام مند قدرت مبارزاتیِ زنان همواره از موضوعات مورد بررسی وی بوده است. در کار فدریچی از درون‌مایه‌هایی محوطه، استعمار، نیروی کار، مردسالاری و نژادپرستی و همچنین تحلیل کارگران غیرمادی همواره به‌عنوان پیش‌شرط توسعه‌ی سیاست‌های بین‌المللیِ کاپیتالیستی نام برده می‌شود.

وی معتقد بود که نولیبرالیسم تکرار برخی از کهن‌الگوهاست که ما در طول قرن بیستم آن‌ها را دیده‌ایم. جنبش‌های اجتماعی گسترده در قرن بیستم مانند جنبش فمینیستی و جنبش ضد استعماری از پروژه‌ی نقد مارکسی گسترش یافته‌اند. اقتصاد سیاسی مرکزیت کار بدون مزد در انباشت سرمایه دستخوش دگرگونی‌هایی شده است. در دهه‌ی۱۹۷۰ بود که ساختارِ سازمان کار سرمایه‌داری دچار واژگونی شگرفی نیز شد. دراین سلسله‌مراتب تولیدی در عمل پرولتاریا دیگر مانند گذشته نیست. این بزرگ‌ترین تحول در بازتعریف انباشت سرمایه در عصر ماست و نتیجه اش ظهور نوعی ذهنیت جدید بوده است. این فرآیند می‌تواند ما را به این نتیجه برساند که چرا بحران‌ها دایمی هستند.

سرمایه ماشینی‌ست که مرتب بحران و جابه‌جایی می‌آفریند. جدایی تولیدکنندگان از ابزار تولید و اجرای ان با سلب مالکیت جمعی در ابعادی گسترده، مهاجرت اجباری و خصوصی‌سازی زمین با حداکثر خشونت در حال پیاده‌سازی‌ست.

همزمان با کاهش دستمزد و بدهکارسازی، کل زمینه‌های فروپاشی اقتصاد رفاه را فراهم کرده‌اند. بدهکاری یک اجبار واقعی برای کار است. تعاملی همیشگی میان دستمزد و بدهکاری وجود دارد. نکته در این‌جاست که مبارزه‌ی سازمان‌یافته علیه بدهکاری بسیارسخت‌تر از مبارزه برای دستمزد شده است.
وی در مورد مبارزات زنان نیز کانون مبارزه را در به رسمیت شناختن کار خانگی و باروری و تحمیل هزینه‌ی آن به سرمایه می‌داند. توانا ساختن مردم به کار، ستون اصلی جامعه‌‌ی سرمایه‌داریست و این مبارزات بدون حق باروری زنان ناقص است. این بزرگ‌ترین سهم جنبش فمینیستی علیه سرمایه‌داری خواهد بود که مبارزه با سرمایه با موضوع تولید مثل برای زندگی جدا نیست.در طول ربع قرن گذشته در پاسخ به اشکال مختلف سلب مالکیت و قلمروزدایی از صنایع و خصوصی سازی‌های وسیع، برخی از تجارب مبارزاتی در آمریکای لاتین، اقدامات مستقیم علیه تجارت محصولات سرمایه و تسخیر و تصاحب مالکیت ابزارهایِ تولید فکری جزو اقدامات درخشان بوده است. نوع جدیدی از همیاری و تواناسازی برای اشکال مبارزاتی و تصمیم گیری‌های جمعی زندگی روزمره موردنیاز است. به همان ترتیب بازسازی نوعی مبارزه با دولت از موضع قدرت حیاتی‌ است.

سخنران بعدی ریکاردو بلوفیوره Riccardo Bellofiore استاد اقتصاد دانشگاه برگامو و همکار مجله‌ی ایل مانیفستو IL MANIFESTO بود. وی عضو کمیته‌ی علمی آثار کامل مارکس و انگلس به زبان ایتالیایی است.

کمونیست‌ها چه کسانی‌اند؟

در روز سوم سخنرانی‌ها با عنوان کمونیست‌ها چه کسانی هستد ادامه یافت.

پیر ماردو Pierre Mardot فیلسوف و متخصص در آثار مارکس و هگل سخنران سومین روز بود. عنوان کتاب معروف وی به همراهی کریستیان لاوال Christian Laval «انباشتِ مارکس: امپراتوری، انبوه خلق و کار غیرمادی» است. موضوع محوری در سخنرانی وی به چالش گرفتن مسأله‌ی دوگانه‌ی سازمانی در قالب اتحادیه ـ حزب بود.

تونی نگری Toni Negri نظریه‌پردازو مبارز پرآوازه‌ی ایتالیایی دیگر سخنران این روز بود. نگری گروه قدرت کارگر PotereOperaio را در ۱۹۶۹ بنیان گذاشت و یکی ازاعضای برجسته‌ی خودگردانی کارگری AutonomiaOperaia بود. او یکی از نظریه‌پردازان محبوب در جنوب اروپا به‌شمار می‌رود و نویسنده‌ی کتب معروفی مانند امپراتوری ، کار دیونیسوس، انبوه خلق، جنگ و دموکراسی در عصر امپراتوری، با مشارکت مایکل ‌هارت است. کتب دیگری مانند مارکس فراسوی مارکس درس‌هایی در مورد گروندریسه، هنر و انبوه خلق، ۳۳ درس از لنین، تاریخچه‌ی یک کمونیست، خداحافظ آقای سوسیالیسم، اسپینوزا و ما و نوشته‌های پر شمار دیگررا از وی می‌توان نام برد.

وی در سخنرانی خود اشاره کرد که در شرایط کنونی حتی نیاز داریم مدام در مورد کمونیسم صحبت کنیم. دگرگونی ساختار‌های تولید و جابه‌جایی گسترده‌ی سرمایه‌ی مالی امکانات نوع عادی ساده‌سازی پیشنهادی برای کمونیسم را فراهم کرده است. ما باید از نوعی تصویرسازی کاریکاتوری از پرولتاریا عبور کنیم که کاملاً با استراتژِی مبارزاتی در ارتباط است. یا بهتر است بگویم من کمونیست نیستم مانند آن‌هایی که سوبژکتیویته‌های جدید تولید کاپیتالیستی را انکار می‌کنند، یا به دنبال قهرمانانی برای عرصه‌ی تولید می‌گردند. سرمایه ساخت و توسعه‌ی سازمان‌دهی جدید کار را ادامه می‌دهد. عناصر تجزیه و تحلیل کار و تحلیل قدرت کارگری در تقابل با جنبش‌های کارگری سنتی‌ست.

این انتقاد ما متناسب با جهش عمیق در ترکیب فنی و سیاسی طبقه‌ی کارگر و تغییرات فرآیندهای ذهنی همچون کار با کامپیوتر رخ داده است. بحران ۲۰۰۸ اصلاً اتفاق جدیدی در این زمینه نبوده است. بحرانی‌ست که ادامه‌ی قبلی تغییرات در انباشت و موضوعاتِ دستور کار دولت بوده است. سطحی از میانجی‌گری میان دستور و مقاومت در پیکره‌بندی مالی و در محیط عمومی مبارزه شکست خورده است. بحث از انقلاب به این معنی نخواهد بود اما اجتناب از راه حل‌های اصلاح‌طلبانه چه‌گونه ممکن است؟ همیشه یک راه‌حل و رویه داشته است، ایجاد سازوکارهای ضد قدرت در محیط‌های عمومی شهری. پیاده‌سازی یک روند ساختاری آغاز شده است. کمونیست‌ها کسانی هستند که نوع پراتیک در همیاریِ کاری و جمعی و دگرگونی‌های حاصل از آن همیاری جمعی بر علیه قدرت رامی‌شناسند. علیه قدرت بودن فقط به معنی قدرت مثبت (قدرت در چه شرایطی) نیست.

بسیاری از مفاهیم ما هنوز به ایدئولوژی «سوسیالیسم واقعاً موجود» چسبیده واین نکته را به رسمیت نمی‌شناسد که مبارزات رهایی‌بخش در جهان سرمایه‌داری معاصر چه‌قدر تغییر کرده است. مانع اغلب رفقای ما انتخاب‌شان نیست، فراتر از آن است. آن‌ها به‌عنوان نوعی ورزش همگانی و یا وحشت‌افکنی عمومی، کودکانه در فکر تسخیر قدرت‌اند. درگیری در زمین بازی تضادهای اجتماعی، این رفقای ما را به سیاست سازمان جابه‌جا نخواهد کرد. تمام زندگی امروز را فرامین سرمایه زیر سیطره‌ی خود قرار داده است. پیچیدگی این فرامین به قدری‌ست که مانع هر گونه دستورات ساده‌انگارانه می‌شود. ساده‌پنداری‌هایی مانند استراتژیست‌های هوشمند برای پیشاهنگ سازی و هژمونی پرولتاریای برهنه!! یادمان نرود تمامی پروژه‌های کمونیستی برای آینده است. در نولیبرالیسم بیش‌تر از تولید نوعی ذهینت جدید برای نیروی کار چیز دیگری دارای اهمیت نیست. از پسِ این تولید، برای مبارزات و ایجاد مقاوت باقی چه چیزی باقی می‌ماند؟

قدرت انقیاد نولیبرالی به قدری‌ست که توان مقاومت دست‌نایافتنی به نظر می‌رسد. بدن‌های مورد ضرب و شتم، کار خسته‌کننده، الگوریتم مغزی اجباری! یک رویداد اخلاقی و معنوی اجازه می‌دهد تا به بازاندیشی به دموکراسی از مسیر انقلابیِ آن بیندیشیم. تخیلی خارج از انقیاد. اما این مفهوم روانی از قدرتِ کار زنده برمی‌خیزد، در عمل می‌توان آن را ایجاد و تصور کرد. این دو از هم جدا نیستند. این عزم نهادینه‌شده‌ی کار زنده است؛ تنها کار زنده است که همانا کمونیست بودن را معنا می‌کند.

هنگامی که از «امتناع» صحبت می‌کنیم به معنای قطع ارتباط با ریشه‌های قدرت موجود است. این پروژه به‌عنوان حالتی رادیکال از جدا شدن از مادیت زندگی اسارت بارِ سرمایه‌داری ارائه شده است. ایده‌ی امتناع ایده‌ی «تشکل» را رد نمی‌کند فقط آن را برای جلوگیری از بازتولید قدرتی ارائه می‌دهد که به دنبالِ تاسیس و تثبیت و حفظ و محافظه‌کارانه خود برمی‌آید. کمونیسم تنها تولید زندگی نوین نیست بلکه نوعی زیست خلاقانه است.

اما کمونیست‌ها چه کسانی‌اند؟ آن‌هایی که از خرابکاری تا مبارزه با دولت حاکم به شیوه‌های همیاری و همکاری با یکدیگر توانا می‌شوند. مقاومت علیه استثمار، رد و خرابکاری دستورات در اعتصابات جمعی. اما حرکت فرمانِ عملیات مبهم است زیرا سرمایه به معنی اشغال برای تولید فضایی دیگراست. مهم استقلال و توانایی نسبی در برابر مکانیسم تولید و ساختار ماشینی بهره‌بردارِ آن است.

کمونیست‌ها کسانی‌اند که مقاومت کار زنده را مستلزم همکاری حول امر مشترک می‌دانند. قدرت تشکیل‌دهنده‌ی کمونیستی به معنی پیدا کردن کلید این انقلاب دوگانه یعنی هم سیاسی و هم مولد است. کمونیست‌ها به دنبال ساخت نهادِ انبوه خلق هستند. امروزه شوراها به چه معنی‌ است؟ ساختن نهادهایی که مشق قدرت خود را نه از اراده‌ی مستقل که مشروعیت خود را از کسانی می‌گیرند که آن‌ها را می‌سازند. امروز همه‌ی نهادهای مشترک نهادهایی غیرمستقل هستند. برخلاف آن‌چه که حزب به‌عنوان یک حزب – شرکتِ استخراج و تولید هژمونی عمل می‌کند، عمل – نهاد سیاسی متفاوتی لازم است. ساخت این نهاد سیاسی وظیفه‌ی کلیدی کمونیست‌هاست که از طریقِ شبکه‌های اجتماعی نافرمانی و توسعه‌یابی آن به‌طور کاملاً خودمختار وآتونوم عمل می‌کند. همان‌طور که لنین گفت: کمونیسم مساویست با شوراها به‌اضافه‌ی برق‌رسانی، ما می‌گوییم کمونیسم مساویست با شوراها به‌اضافه‌ی تولید اجتماعی. همان‌طور که لنین گفت: همه‌ی قدرت به دست شوراها از طریق حزب و ما می‌گوییم همه‌ی قدرت به شرکتِ ما انبوه خلق!

نگری در پایان به اهمیت آرمان انترناسیونالیستی برای کمونیست‌ها پرداخت. وی اشاره کرد جهانی‌شدنی که اینک پیش رویِ است حاصل یک قرن مبارزه بوده است. جهانی‌شدن نماینده‌ی پرولتاریای پیروز تاریخ بوده است، اما به ظهور و تداوم بدترین شکل محرومیت و گرسنگی در جهان منجر شده است. کمونیسم را فقط می‌توان در عرصه‌ی بین‌المللی سازمان داد. سرمایه را فقط در این عرصه می‌توان عقب زد و شکست داد.

سخنران بعدی پائولو ویرنو Paolo Virno از چهره‌های مطرح مارکسیسم آتونومیستی بود. او استاد فلسفه‌ی زبان در دانشگاه روم‌آتره Roma Tre است و ابتدا از مدافعان دگراندیش نحله‌ی کارگرگرایی Workerism بود. وی اندیشمندی‌ست که به‌طور گسترده در مورد سوسور، ویتگنشتاین، جین آستین و امیل بنونیست پژوهش کرده است که نتیجه‌ی‌ آن را یک نظریه‌ی ماتریالیستی از زبان و نوعی انسان‌شناسی زبان‌شناختی می‌داند.

ویرنو به نظریات کارل اشمیت فیلسوفِ معروفِ آلمانی اشاره کرد که از نظر وی حاکمیت مطلق دولتی تصمیم سیاسی انحصارات بوده است. این فرم سیاسی سطح مبارزات را بسیار کاهش داد. فضای مبارزات محدود شد و توسعه‌ی فردگرایی همان کاریکاتوری بود که نتیجه‌ی این تصمیم‌گیری سیاسی بوده است. پوپولیسم موجود چیزی جز فاشیسم نخواهد بود، فاشیسم پست مدرن! فاشیسم افراطی بر علیه نیروی کار. فرم حاکمیت دولت چین نمونه‌ای کوچک از این نوع دولت مدرن است.

امروززمان کار به چه معنی‌ست؟ کار نیمه‌وقت ویا پرداخت‌شده و… نیست؛ بلکه کاملاً ساده است. فرایند عمومیِ اجتماعی‌کردن است. روند یادگیریِ فرایند اجتماعی کردن زندگی انسان‌هاست. این همواره مشکل اصلی کمونیسم بوده است که زمان کار را از فرایند عمومی تولید جدا می‌انگارند.

کمونیسم امروز از مسیر تجربه‌ی خویش قابل تحقق است؛ نه آن‌چه که دیگری می‌گوید. نه آن‌چیزی که دیگری می‌گوید درست است، چیزی شاید شبیه آن‌چیزی که در سندیکالیسم انقلابی می‌دیدیم.

کمونیسم محسوس و قدرت‌های کمونیست‌ها

روز چهارم کنفرانس با موضوع کمونیسمِ محسوس و قدرت‌های کمونیست‌ها برگزار شد.

اتین بالیبار Étienne Balibar استاد علوم سیاسی و فلسفه‌ی اخلاق در دانشگاه پاریس و دانشگاه ایروین کالیفرنیا، سخنران روز چهارم بود. بالیبار یکی از چهره‌های شناخته‌شده و پرنفوذ در اندیشه‌ی مارکسیستی محسوب می‌شود که نوشته‌های مشترک و همکاری‌های او با اندیشمندانی مانند جودیت باتلر، امانوئل والرشتاین و لویی آلتوسر شناخته شده است.

وی معتقد است که ایده‌ی کمونیسم ایده‌ای به درازای تاریخ مدرنیته است این ایده به قبل از خودِ مارکس برمی‌گردد، این مارکس بود که بعد از گذر از اندیشه‌های اتوپیاگرایانه‌ی رومانتیسیستی و مبارزه‌جو، خواست بر مبنای «شیوه‌ی تولید» نوعی درک و پایه‌ی علمی برای آن تدارک ببیند. رویکرد مارکس به چشم‌اندازهای انقلابی فراتر از شکست فاجعه‌بار «سوسیالیسم تکاملی» و تجربه‌ی آن در قرن بیستم است. تأکیدِ مارکس هرگز بر جامعه و امر مشترک،به‌طور یک‌جانبه برای حذف فرد نبوده است. این چیزی است که دلتنگ‌شدگان جوامع پیشاسرمایه‌داری مشتاقِ آن هستند.

وی گفت: من قصد دارم به میلِ کمونیستی بپردازم. این تمایل موتور تعهد کمونیستی به‌شمار می‌رود. این گرایش از بعضی جهات ناممکن است زیرا که بی‌نهایت است. اما این تصوری کاملاً مادی است؛ چیزی که به‌صورت تمثیلی از ان به«تغییر جهان» تعبیر می‌کنیم. این وجه تمایز تمایلِ کمونیستی از تمنای مسیحی است.

اما یک مشکل همواره وجود داشت است، این‌که این موضوع همواره به‌صورت تکاملی مطرح شده است، که معنایی برای غایت تاریخی است. اما خوشبختانه عبارت مبهمی است. ایده‌ای تنظیم‌کننده بر مبنای نوعی «حلول» به مبارزات کنونی بوده است.

شجره‌نامه و رابطه‌ی دیالکتیکی بین ایده‌های قیام بورژوایی و سیاست کمونیستی همواره آسان نیست. این‌طور نیست که همواره شرایط آماده‌سازی استراتژیک به بعد از دموکراسی موکول شود. چیزی که امروزه ذیل نام حکومت توسعه‌یافته و ایده‌ی‌ شهروندی فعالیت می‌کند، اما اثرات ویرانگری دارد. این تمایل کمونیستی است که تعیین می‌کند چه مقدار، فردی یا جمعی، ناکافی‌ست.

بورژوازی در حق برابر برای تفاوت انسانی، تبغیض قائل است. تأکید بر تفاوت در ایده‌ی کمونیسم یک ژست زبان‌شناسانه نیست. نوعی کشش به سمت انطباق با ایده‌ی جهان‌شمول همواره در کمونیسم مطرح بوده است. خودداری آزادیِ بورژوایی از رویکرد مثبت به این موضوع، حق مشترک و برابر برای تفاوت انسان‌شناسی را طلب می‌کند.

قلب آن‌چه که واگرایی و همگرایی بین ایده‌های مختلف تحت عنوان «پسامارکسیسم» مطرح می شود در آرایِ اسپینوزاست. اما سهم خود من این است: بروز قدرت در تاریخ بدون پایانِ ازپیش تعیین‌شده. یا به‌قولی فرمول وسوسه‌کننده ومعروف ژاک دریدا، «چشم اندازی نبوی بدون نبوت»، افزایش قدرت عمل و استقلالِ خود. از نظر من conatus اسپینوزا، فرافردی است. از نظر نگری این موضوعِ انبوه خلق است.از نظر من سیاست اسپینوزا همواره سازمان‌یافته است و نیاز به میانجی گری نهادها دارد. اما از نظر تونی نگری نوعی بی‌رحمی باید اپوزیسیون رادیکال را بین اتونومیسم (استقلال) و سازمان حفظ کند. این به نظر عمیقاً متافیزیکی است، اما باعث جلوگیری در انجام بسیاری از کارهایِ مشترک بین ما نمی‌شود.

برونو بوستیلز Bruno Bosteels منتقد ادبی، مترجم و استاد در دانشگاه کرنل نیویورک آمریکا سخنران بعدی بود. تحقیقات وی شامل طیفی وسیعی از موضوعات می‌شود. از جمله، ادبیات، فرهنگ، سیاست و فلسفه‌ی معاصر. مطالعات وی در مورد ادبیات امریکای لاتین در جهان شناخته شده است. وی با موضوعِ قدرت‌های کمونیست‌ها سخنرانی کرد.

از سخنرانان مطرح دیگر جودی دین Jodi Dean استاد در کالج هوبارت و ویلیام اسمیت در آمریکا بود. نظریه‌ی وی موسوم به سرمایه‌داریِ ارتباطی، ادغامِ آن‌لاین سرمایه و دموکراسی در یک شکل واحد نولیبرالی را مطرح کرده است. وی معتقد است که دگرگونی انگیزش‌های دموکراتیک توده‌ها به‌وسیله‌ی ارزش‌های عاطفی بیش‌تر از گفتمان منطقی است. مشارکت نظری وی بیش‌تر در مورد مارکسیسم، روان‌کاوی، پسامدرنیسم و پساساختارگرایی، نظریه‌های سیاسی معاصر ونظریه‌ی رسانه‌هاست. وی سردبیر مجله‌ی Theory & Event است و شناخته‌شده ترین کتاب وی «افق کمونیستی» نام دارد.

مایکل هارت Michael Hardt فیلسوف و نظریه‌پرداز معروف آمریکایی سخنران دیگر این کنفرانس بود. وی همکار تونی نگری در نوشتن کتاب معروف امپراطوری است که انتشارات دانشگاه‌ هاروارد آن را منتشر کرده است. تأکید مایکل‌ هارت بر نیروهای چندگانه‌ای‌ست که هر کدام از آن‌ها پتانسیل جرقه‌های اجتماعی برای تغییرات رادیکل را فراهم می‌آورند؛ مانند ستم طبقاتی، کالایی‌سازی تولید و خدمات و جهانی‌شدن.

وی در سخنرانی خود با عنوان کمونیسم امر محسوس که پیش‌تر آن را درمقاله‌ای با تونی نگری با عنوان امر مشترک فراتر از عمومی و خصوصی است، نوشته بود. او تأکید کرد بدون ساخت امر مشترک، کمونیسمی نمی‌توانیم داشته باشیم. امر مشترک اساس کمونیسمِ آینده است. ایده‌های مطرح در سخنرانی مایکل ‌هارت حول ساخت نوعی «عشق نوین» در زمانه‌‌ی فردگرایی و یکسان‌انگاریِ سرمایه‌داری بوده است. این عشق نوین روند سوبژکتیواسیونی برای ارتباط‌ گیری انسانی فراتر از مرزهای مالکیت و رهبری کاریزماتیک است. ایده‌هایی که آن را به نوعی بعد از انقلاب اکتبر در آثار الکساندر کولنتای می‌بینیم.

آن عشق نوین جمعی بر خلاف شکاف‌های درونی جعلیِ سرمایه بین سفید و سیاه و موارد دیگر با ظهور فاشیسم جدید در اروپا و آمریکا، حمله به زنان و… دلیل پدیدار شدن جنبش‌های سیاسی به موازات هم، از پناهجویان تا دانشگاه و احزاب و اتحادیه‌ها است. ماندگاری و محکم شدن جنبش‌های سیاسی موجود برگشت ما به آثار مارکس و انگلس و ایده‌های مطرح شده توسط آنان در مورد مفهوم مالکیت را گوشزد می‌کند.

از دیگر سخنرانان روز چهارم ساندرو متزادرا SandroMezzadra استاد فلسفه‌ی سیاسی در دانشگاه بولونیا بود که اخیراً مطالعات وسیعی در موردِ نظریه‌های سیاسی معاصر کرده است. پژوهش‌های وی در مورد مطالعات پسااستعماری، جهانی‌شدن و ارتباطِ آن با مقولات شهروندی، مهاجرت و تحولات نیروی کار بوده است.

سخنران دیگر روبرتو فینلی Roberto Finelli استاد تاریخ فلسفه در دانشگاه Roma Tre بود. مطالعات وی در مورد ارتباط روش مارکس و هگل، فروید و فلسفه‌ی مدرن بوده است. وی اخیراً ایده‌های خود را در مورد مارکس جوان و هگل در قالب نوعی خوانش تخاصم آمیز بین آن دو منتشر کرده است. وی هم اینک سردبیر مجله‌ی آن‌لاینِ Consecutiotemporum است.

اسلاوی ژیژک Slavoj Žižek فیلسوف معروف اسلوونیایی، استاد در دانشگاه تحصیلات تکمیلی اروپا، روان‌کاو و منتقد فرهنگی و همکار آلن بدیو در پروژه‌ی «ایده‌ی کمونیسم» در سمینارهای جهانیِ قبلی، دیگر سخنران کنفرانس بود.

ژاک رانسیر Jacques Rancière، فیلسوف مطرح فرانسوی، استاد فلسفه در دانشگاه تحصیلات تکمیلی اروپا و دانشگاه پاریس سخنران دیگر بود. وی یکی از همکاران لویی آلتوسر فیلسوف و مارکسیست پرآوازه و ساختارگرای فرانسوی در نوشتن کتاب خوانش سرمایه Reading Capital بود. موضوع اصلی فلسفه‌ی موردنظر رانسیر «برابریِ رادیکال» است. علاوه بر این یکی از جنبه‌های اساسیِ تزهایِ فکری وی بُعد زیبایی‌شناسانه‌یِ سیاست است.

وی تأکید کرد هنرِ خاصِ کمونیستی وجود ندارد. تئوری مارکسیستی در مورد هنر وجود ندارد. وی سخنرانی خود را بر نبود یک فرمول واحد برای آفریدن اجتماع کمونیستی متمرکز کرد که نبودِ یک جنبش هنری واحد را برخاسته از این امر دانست.

توضیح: مطالب ارائه شده از سخنرانی حاضران در کنفرانس نقل مضامین و گاهی ترجمه‌ای آزاد از سخنرانی و یا مصاحبه‌های پیش از سخنرانی به‌مناسبت کنفرانسِ آن‌ها بوده استتتتت
نقد اقتصاد سیاسی

آدرس سایت کنفرانس:

www.communism17.org

انقلاب‌های روسیه / سعید رهنما

درآمدی بر انقلاب‌های قرن بیستم (۲)  

روسیه در آغاز قرن بیستم به‌رغم موقعیتِ امپراتوری‌اش، سرزمینی توسعه‌نیافته و از عقب‌مانده‌ترین کشورهای اروپایی بود. حدود ۸۵ درصد جمعیت فعال کشور را دهقانان تشکیل می‌دادند، ادامه خواندن Continue reading

در باره استوارسازی فرمانروایی حاکمیت مردمی در برابر تعرض سرمایه : گفتگو با سمیر امین / برگردان: م . ت . برومند

تحلیل ها در باره بحرانی که – به طور ساختاری – سیستم سرمایه داری کنونی را می لرزاند، عقیم بودن رقت انگیزی را به نمایش می گذارد. ادامه خواندن Continue reading