بازگشت پولانزاس؛ دولت، طبقات و انتقال سوسیالیستی در مصاحبه با پاناگیوتیس سُتیریس / ترجمه: حمیدرضا یوسفی

توماس گوئس: چرا ما امروز باید کار نیکوس پولانزاس؛ نظریه‌پردازی که تقریباً ۴۰ سال پیش درگذشته است را مطالعه کنیم؟ یا به‌طور خلاصه، آنچه فعالان، سازمان‌دهندگان و کادر داخل در چپ ضد سرمایه‌داری می‌توانند از نوشته‌های او یاد بگیرند، که حتی ممکن است برای ساخت یک چپ مقتدر و امیدوار کننده مفید باشد، چیست؟پاناگیوتیس سُتیریس: کار نیکوس پولانزاس سهم مهمی در نظریه مارکسیستی به ویژه در مورد دولت و آنتاگونیسم طبقاتی درونِ آن دارد. نگرش پولانزاس به دولت، یک نگرش نو و مبتکرانه است؛ فهم رابطه‌ای از دولت –دولت به عنوان نه تنها ابزاری در دست طبقه حاکم بلکه «تراکم‌یافتگی یک رابطه طبقاتی» است. پولانزاس بینش‌های ارزشمندی در مورد پیچیدگی دستگاه‌های دولتی ارائه می‌دهد، روابط چندگانه‌ای بین دولت و زمین مبارزه طبقاتی، از جمله قلمرو تولید، و راه‌های بی‌شماری را که دولت به عنوان یک گره حیاتی در تولید (باز)تولید استراتژی طبقه بورژوازی عمل می‌کند، بیان می‌کند.[۱]آخرین کتاب پولانزاس، دولت، قدرت، سوسیالیسم یکی از پیچیده‌ترین مفهوم‌سازی‌ها را درباره این موضوع ارائه می‌دهد که چگونه دولت نقش مهمی در تولید و بازتولید اقدامات سرکوبگرایانه و استیضاح ایدئولوژیک ایفا می‌کند، و هم‌چنین گفتمان‌ها، استراتژی‌ها و تکنولوژی‌های قدرت -اصطلاحاتی که پولانزاس از فوکو وام می‌گیرد- را شکل می‌دهد. این رویکرد یادآور دولت انتگرال گرامشی است؛ «مجموعه کاملی از فعالیت‌های عملی و نظری که طبقه حاکم نه تنها سلطه خود را توجیه و حفظ می‌کند بلکه موفق به کسب رضایت فعال از کسانی می‌شود که بر آنها حکومت می‌کند.»[۲] به این معنا، نظریه پولانزاس ابزاری است برای کمک به مبارزان تا دریابند که آنها در تقابل با چه چیزی قرار دارند.ضمناً، فهم روابطه‌ای از دولت پولانزاس راهی برای نظریه‌پردازی کردنِ موثر مبارزه طبقاتی ارائه می‌دهد. درست است که تمایل به تفسیر این مفهوم رابطه‌ای از دولت به عنوان نوعی رفرمیسم در نظر گرفته می‌شود که به سوی یک تحول تدریجی دولت با استفاده از مبارزاتی که درون آن «درونی شده» است، اشاره می‌کند، با این حال من مخالف این خوانش هستم که کار پولانزاس را به چیزی شبیه رفرمیسم ادوارد برنشتاین تبدیل می‌کند. به گفته پولانزاس، دستگاه‌های دولتی «مادیت‌یافته و تراکم‌یافتگی روابط طبقاتی» هستند. بنابراین، ما در مورد یک دولت طبقاتی با منافع استراتژیک و تاکتیکی بورژوازی صحبت می‌کنیم.[۳] در هر صورت، دولت نه یک «دژ» و نه یک «ابزار» است، بلکه زمین آنتاگونیسم طبقاتی است. طبقات فرودست می‌توانند منجر به گسست، گشودگی و دستاوردها به عنوان بخشی از استراتژی برای کسب هژمونی باشند که در نهایت نیز نیاز به یک رو در رویی با دستگاه‌های مادی سرکوب‌گر دولت وجود خواهد داشت (چیزی که در نظریه کلاسیک مارکسیستی به عنوان ضرورت سرنگونی دولت توصیف شده است). این موضوع یکی دیگر از یادآوری‌های مفید برای مبارزان است: سیاست‌ رادیکال نه یک پیشروی طولانی از طریق نهادها، و نه آماده‌سازی ساده برای رو در رویی نهایی با دولت است. ما ممکن است به جای آن، به یک فرآیند پیچیده‌تر دیالکتیکی فکر کنیم: از تغییر موازنه طبقاتی نیروها به نفع طبقات فرودست، ایجاد شرایط برای هژمونی طبقه کارگر و آماده‌سازی برای تقابل با استراتژی‌های طبقاتی که به‌طور مادی در دولت حک شده‌اند.در نهایت من می‌خواهم بر اهمیت مفهوم دولت‌گرایی استبدادی در نظریه پولانزاس تاکید کنم. پولانزاس یکی از نخستین نظریه‌پردازان مارکسیستی پس از بحران سرمایه‌داری سال‌های ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۴ بود که نشان می‌داد واکنش طبقات سرمایه‌داری و نمایندگان سیاسی آنها در دولت نتیجه بازسازی گسترده سرمایه‌داری (نخستین نشانه‌های نئولیبرالی به نوبه خود) همراه با تحول دولت‌گرایی استبدادی بود. من فکر می‌کنم که این گرایش دوگانه از آن زمان به بعد یک ویژگی ثابت قدرت سیاسی و اجتماعی است. از یک سو، آن را در تحولات درونِ دولت‌های سرمایه‌داری نشان می‌دهد به عنوان مثال گسترش نظارت سرکوب‌گرایانه، حرکت مرکز قدرت از قانون‌گذاری به اجرا، عایق‌سازی (جداسازی) فرآیندهای تصمیم‌گیری در برابر هرگونه مداخله توسط طبقات مردمی و کاهش دامنه بحث سیاسی با انتخاب‌های استراتژیک مهم ارائه شده به‌صورت فنی، از سوی دیگر این موضوع در چارچوب نهادی استبدادی اتحادیه اروپا مشهود است، در بعضی موارد، مدل تعالی دولت‌گرایی استبدادی در اروپا است.توماس گوئس: به سراغ تجزیه و تحلیل طبقاتی پولانزاس برویم. اهمیت تجزیه و تحلیل طبقاتی پولانزاس برای فعالیت امروز ما چیست؟ چرا باید میان یک طبقه کارگر و آنچه که او «خرده بورژوازی جدید» می‌نامد؛ که متشکل از لایه‌های مختلف دستمزد کارکنان است، تمایز قائل شد؟

پاناگیوتیس سُتیریس: پولانزاس نظریه‌ی ساختارهای طبقاتی را بنا بر سه دلیل اصلی ارائه می‌دهد. نخست، او بیان می‌کند که طبقات اجتماعی در بیرون از زمین مبارزه طبقاتی غیرقابل تصور هستند. او نوشت که «طبقات اجتماعی شامل تضاد طبقاتی و مبارزه طبقاتی در یک فرآیند هستند؛ طبقات اجتماعی در ابتدا وجود ندارند و تنها پس از مبارزات طبقاتی وارد می‌شوند. طبقات اجتماعی با کردارهای طبقاتی، یعنی مبارزه طبقاتی همخوانی دارند و تنها در مخالفت متقابل با یکدیگر تعریف می‌شوند.»[۴]دوم، او استدلال می‌کرد که روابط تولید، روابط ساده مالکیت قانونی نیست بلکه روابط پیچیده قدرت و کنترل ابزار و فرآیند تولید است.

سوم، به گفته پولانزاس وقتی ما با روابط تولید و ساخت طبقاتی برخورد می‌کنیم، صرفاً در مورد جنبه‌های «اقتصادی» آن صحبت نمی‌کنیم، بلکه در مورد جنبه‌های سیاسی و ایدئولوژیک آن هم صحبت می‌کنیم. به این معنا، ما از اکونومیسم باریک بسیاری از رویکردهای مارکسیسم سنتی و در عین حال از نادیده گرفتن مرکزیت روابط تولید که مشخصه‌ی نظریه‌های نئو-وبری در مورد قشربندی طبقاتی است اجتناب می‌کنیم.

بینش پولانزاس به خرده بورژوازی جدید اساسی بود؛[۵] که بر مبنای یک مفهوم تقدم تقسیم کار اجتماعی بر تقسیم کار فنی استوار بود (که بازتاب اولویت روابط تولید بر نیروهای مولد تولید بود). برای پولانزاس «این تقسیم کار اجتماعی است، به گونه‌ای که به واسطه‌ی حضور معین روابط سیاسی و ایدئولوژیک که در واقع در درونِ فرآیند تولید که بر تقسیم کار فنی تمرکز دارد، مشخص می‌شود.»[۶]

در نتیجه، پولانزاس بر این واقعیت تاکید می‌کند که ظهور مواضع طبقاتی متضاد که همزمان سویه‌هایی از جمع کارگران و نیز جمع سرمایه‌داران را نمایندگی می‌کند تکامل فنی «خنثی» نیست، بلکه بیان عمق ویژگی سرمایه‌داری فرآیند کار و روابط سیاسی و ایدئولوژیکی در درونِ زمین تولید است. علیرغم برخی از کاستی‌ها مانند تمایل پولانزاس به شناسایی طبقه کارگر به واسطه کار مولد (انتخابی که بخش‌های مهم طبقه کارگر را در نظر نمی‌گرفت)، من فکر می‌کنم که کار پولانزاس سهم مهمی در نظریه مارکسیستی طبقات اجتماعی دارد.
علاوه بر این، من فکر می‌کنم که تجزیه و تحلیل پولانزاس می‌تواند به ما کمک کند که دریابیم چرا مواجهه با این اقشار به مثابه طبقه کارگر به معنای بی‌توجهی به فرآیند کار سرمایه‌دارانه و تقسیم کار سرمایه‌داری بین کار فکری و کار دستی است. به علاوه به معنای آمیخته شدن با عناصر مهمی از خرده بورژوازی است (وارد شدن عناصر خرده بورژوازی در تحلیل).

این موضوع به این معنا نیست که این اقشار نمی‌توانند بخشی از «مردم» به عنوان اتحاد طبقات فرودست باشند. در واقع یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز، به‌دست آوردن این اقشار در چنین جهت سیاسی است. در زمان ما، ساخت سرمایه‌داری معاصر همزمان تمایل به گسترش این مواضع و نیز تشدید شرایط کار خود دارد، و به این ترتیب خرده ‌بورژوازی را نسبت به طبقه کارگر متمایز می‌کند. سازماندهی چنین اقشار، ترکیب آنها در اتحادیه‌های کارگری، مشارکت آنها در کردارهای جمعی و مطالبات و شکستن ایدئولوژی که آنها «طبقه متوسط» یا «حرفه‌ای» هستند، در واقع یکی از مهم‌ترین اهداف مبارزات طبقاتی امروز است.

توماس گوئس: پولانزاس بر یک اتحاد طبقاتی میان طبقه کارگر و خرده بورژوازی قدیم و جدید استدلال می‌کند. او از این اتحاد با عنوان «مردم» یاد می‌کند. بنابراین، نخست، چگونه فرض پولانزاس مانند «مردم» بسط پیدا می‌کند؟ و در استنباط او، نقش دولت و حزب در این فرآیند چیست؟ تصور من این است که فهم پولانزاس از نقش حزب کاملاً سنتی است.
پاناگیوتیس سُتیریس:پولانزاس تلاش کرد تا یک نظریه از اتحاد‌های طبقاتی بر اساس فهمی که از «مردم» داشت به عنوان یک اتحاد تحت هژمونی طبقه کارگر بازسازی کند. به این معنا، پولانزاس یک دیدگاه نظری طبقاتی از مردم را در تضاد با مواضع جاری مانند موارد مرتبط با خوانش کار ارنستو لاکلائو که تمایل دارند به مردم به عنوان یک شکل از استیضاح و به عنوان ساخت گفتمانی برخورد کنند، قرار می‌دهد.
درست است که پولانزاس حزب کمونیست را به عنوان زمین اصلی برای ایجاد شرایط سیاسی چنین اتحادی در نظر می‌گیرد، او هر دو تجربه‌ی جنبش کمونیست یونان؛ اینکه چگونه (KKE) به عنوان نیروی پیشرو مردم در مقاومت و جنگ‌های داخلی و تجربه احزاب بزرگ کمونیست ایتالیا و فرانسه را در نظر داشت. بنابراین، پولانزاس به فکر اتحاد نیروهای چپ نیز بود.
با این حال، مهم است که توجه داشته باشید که او دیدگاه خود را به حزب یا احزاب محدود نمی‌کند. پولانزاس هم‌چنین اهمیت جنبش‌های اجتماعی مستقل را برجسته کرد. در آخرین کارهایش پیش از آنکه خودکشی کند، ما می‌توانیم عناصری از دغدغه عمیق‌تر بحران خاصی از احزاب کارگری توده‌ای غربی و تاکید بیشتر بر جنبش‌های اجتماعی مستقل را پیدا کنیم.[۷]متأسفانه، به دلیل مرگ ناخوشایندش، ما نمی‌توانیم بگوییم که کدام مسیر از کار او برداشته خواهد شد. امروزه ما می‌دانیم که نمی‌توانیم با این سوالات به سادگی در شکل یک حزب سنتی رفتار کنیم. جنبش‌های اجتماعی، به ویژه اشکال جدید مداخله سیاسی نیز بر اساس احیای فضای عمومی، مانند جنبش میادین در یونان یا Indignados (Anti-austerity movement in Spain) در اسپانیا، دقیقاً همان چیزی است که از طبقات و گروه‌های مختلف اجتماعی که از «مردم» تشکیل شده‌اند، شکل گرفته‌اند. با این حال، من هنوز هم فکر می‌کنم که مسئله هژمونی طبقه کارگر در مفصل‌بندی چنین اتحادی نیاز به یک پروژه سیاسی مشترک و شکل سازمانی دارد که می‌تواند از آن پشتیبانی کند؛ یعنی یک شکل جدید از جبهه چپ رادیکال در مواجهه با ابتکارات خودمختار و مستقل از پایین.توماس گوئس:چه‌طور می‌توان خط سیر نظری و سیاسی پولانزاس را مورد قضاوت قرار داد؟ به‌راحتی می‌توان لحن مائوئیستی را در کارهای او، به ویژه در فاشیسم و دیکتاتوری و در طبقات در سرمایه‌داری معاصر تشخیص داد. مائوئیسم چه تاثیر صریحی در کار پولانزاس داشت؟

پاناگیوتیس سُتیریس:خط سیر نظری و سیاسی پولانزاس با تجارب خود او به عنوان یک جوان در آتن، در درونِ چپ یونان (سازمان‌های غیرقانونی حزب کمونیست و سازمان‌های قانونی EDA) و سپس تجارب نزدیک او از تحولات فضای فرانسه در ماه می ۱۹۶۸ آغاز شد، و هم‌چنین شامل مجموعه‌ای از تأثیرات نظری بود که از ژان پل سارتر و لوسین گلدمن شروع شد تا پیش از اینکه نوبت به آنتونیو گرامشی و لوئی آلتوسر برسد. یکی دیگر از تجارب مهم برای پولانزاس، مسیر ویژه‌ای بود که او نه تنها در ماه می ۱۹۶۸ در فرانسه بلکه در سال ۶۸ در شکاف حزب کمونیست یونان و مشارکت او در حزب کمونیست داخلی تجربه کرد.[۸]رویکرد سنتی، توضیح گسست در جنبش کمونیستی یونان است؛ براساس شکاف بین طرفداران سرسخت اتحاد جماهیر شوروی در حزب (KKE) با آنها که بیشتر کمونیسم اروپایی یا «جناح راست» (KKE-Es) در حزب (جریانِ داخل) بودند که به دنبال بازسازی رادیکال یا حتی انقلابی از استراتژی و تاکتیک‌های جنبش کمونیستی بودند، و این مخالفت با رویکرد سنتی و بوروکراتیک (KKE) بود.
سازمان محلی (KKE-Es) در پاریس، که پولانزاس عضو فعال آن بود، به دور از جناح چپ رهبری بود. در عین حال، واضح است که پولانزاس نه تنها تحت تأثیر نقد رادیکال اکونومیسم و رفرمیسم به واسطه تجربیات خود در جریان می ۶۸ بود، بلکه هم‌چنین تحت تاثیر تجربه چین، توسط مائو و انقلاب فرهنگی در آن کشور بود. برای مثال، اصرار او بر اینکه سلسله مراتب را در درونِ فرآیند کار به عنوان یک امر «خنثی » و «فنی» در نظر نگیرد، پژواک نقد انقلاب فرهنگی علیه تقسیم کار اجتماعی سرمایه‌داری بود.با این وجود، بعدها، به ویژه در نیمه‌ی دوم دهه‌ی ۱۹۷۰، ما شاهد یک رویکرد سیاسی متفاوت از سوی پولانزاس هستیم. او آنجه به عنوان «کمونیسم اروپایی» چپ تعریف می‌کرد و به نظر می‌رسید نسبت به هر دو استراتژی اتحادیه چپ و مسیر دموکراتیک به سوی سوسیالیسم همسو بود، برگزید. این موضوع در آخرین فصل از کتاب او [دولت،قدرت،سوسیالیسم] به‌طور مشخص‌تر آمده است و پولانزاس از این رویکرد [مسیر دموکراتیک به سوی سوسیالیسم] دفاع می‌کند؛ امکان ترکیب اکثریت مجلس با جنبش‌های خودمختار و مستقل قدرت از پایین.[۹] این موضوع در واقع یک موضع متناقض است، با این حال، کوششی برای فکر کردن به یک مشکل بسیار مهم نیز است. از آنجا که نسبت به پولانزاس در یک موقعیت پسینی قرار داریم می‌توانیم بگوییم که در آن لحظه خاص او در مورد چنین امکان‌هایی بسیار خوشبین بود. همزمان او نمی‌توانست تشخیص بدهد که چه‌طور احزاب سوسیالیستی آن دوره (مانند PS در فرانسه یا PASOK در یونان) در نهایت، در تجدید بازسازی سرمایه‌دارانه از ۱۹۸۰ به بعد ایفای نقش خواهند کرد.

لازم به ذکر است که این بحث با مداخلات پولانزاس، آلتوسر، بالیبار، پاسخ‌های هانری وبر یا دنیل بن سعید، مداخلات کریستین بکی گلوکسمن و بحث‌های موازی ایتالیایی (به عنوان مثال، متن‌های Ingrao)، همه آخرین بحث‌های مهم در مورد مسئله استراتژیک در باب گذار سوسیالیستی به عنوان یک واقعیت، نه صرفاً مسئله نظری هستند.[۱۰]توماس گوئس: شما به انتقاد پولانزاس از اکونومیسم و رفرمیسم اشاره کردید. این انتقادات دقیقاً چه بودند؟ و چگونه بر تفکر نظری و استراتژیک پولانزاس تأثیر گذاشتند؟ برای مثال، در فاشیسم و دیکتاتوری ما یک استدلال ثابت پیدا می‌کنیم که احزاب بین‌الملل سوم رویکرد اکونومیستی داشتند. اما تنها پیشنهاد استراتژیک پولانزاس این است که یک خط مشی توده‌ای بیشتر لازم است. برای مثال، چه‌طور بر سیاست گروه محلی (KKE-Es) در پاریس تأثیر گذاشت؟

پاناگیوتیس سُتیریس: نقد پولانزاس به اکونومیسم در بسیاری از جنبه‌های کار او مشهود است. اول از همه، ایده تلاش برای توضیح درباره‌ی یک نظریه پیچیده از دولت و نقش آن در تضاد با هر مفهوم‌سازی ابزارانگارانه از دولت است. دوم، نقد اکونومیسم بین‌الملل سوم، یک جنبه حیاتی از استدلالی است که پولانزاس در تلاش برای ارائه آن در فاشیسم و دیکتاتوری است. سوم، نظریه او در مورد طبقات اجتماعی که شامل تعین‌های سیاسی و ایدئولوژیک است و بر اولویت و تقدم تقسیم کار اجتماعی بر تقسیم کار فنی تأکید دارد، و هم‌چنین نشانگر گسست با اکونومیسم است.
با توجه به انتقاد او از بین‌الملل سوم، این نکته بسیار جالب است که چگونه پولانزاس تلاش کرد تا یک خط جداسازی را با هر دو، سکتاریسم «سومین دوره» و یک مفهوم رفرمیستی از «جبهه‌های مردمی» و اتحادهای سیاسی با احزاب «دموکراتیک» بورژوایی، طرح‌ریزی کند. پس از آن، من می‌خواهم به مداخلات او در بحث‌های داخل حزب کمونیست یونان توجه کنم.من می‌خواهم توجه شما را به یک متن که با نام مستعار در سال ۱۹۷۰ در آگوناس («مبارزه») ارگان سازمان محلی (KKE-Es) پاریس نوشته بود، جلب کنم.[۱۱] این متن پاسخ به مقاله‌ای از L. Eleutheriou، عضو رهبری حزب است که استراتژی اتحاد از بالا با احزاب دموکراتیک (مانند احزاب مرکز) را پیشنهاد می‌کند، براساس این ایده که این احزاب نماینده اقشار خرده بورژوازی هستند.

پولانزاس با مفهوم نمایندگی سیاسی مخالف بود، ایده اتحادها تنها از «بالا» را رد کرد و اصرار داشت که تاکتیک جبهه متحد ملزم به کار از پایین و تلاش از سوی احزاب کمونیست در جماعت دهقانان و دیگر اقشار خرده ‌بورژوازی باشد. از آنجا که Eleutheriou به مواضع هفتمین کنگره بین‌المللی کمونیست و دیمیتروف چنگ می‌زد، پولانزاس یک رویکرد انتقادی نسبت به این مواضع بکار می‌گیرد که ما در فاشیسم و دیکتاتوری نیز شاهد آن بودیم تا نشان دهد که رویکرد متفاوتی نسبت به اتحاد سیاسی لازم است.من می‌خواهم در اینجا تأکید کنم که مسئله اتحادهای سیاسی در بحث‌های چپ یونان در دوران دیکتاتوری سال ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۴ و چالش‌هایی که چپ با آن مواجه بود؛ برای نمونه چگونگی ایجاد یکپارچگی در مبارزه علیه دیکتاتوری و جلوگیری از به‌دست آوردن نقش هژمونیک توسط نیروهای بورژوایی در مبارزه ضد دیکتاتوری از اهمیت بسیار زیادی برخوردار بود. این موضوع در مداخلات او پس از دیکتاتوری نیز مشهود است، در بحث‌های پیرامون استراتژی (KKE-Es) که پولانزاس از «اتحاد ملی ضد دیکتاتوری» انتقاد کرد چراکه مجدداً اتحاد با نیروهای بورژوایی را تبلیغ می‌کرد. به این معنا، می‌توانیم بگوییم که در مداخلات پولانزاس، او همیشه در سمت چپ رهبری (KKE-Es) قرار داشت.
از سوی دیگر، پولانزاس همیشه به جنبش کمونیستی اشاره می‌کرد، نه به نوع ارتدوکس آن. مواضع او، به هر حال، به سمت چپ احزاب کمونیست اروپایی بود و ما می‌توانیم در کار او مواضع بسیاری را نیز پیدا کنیم که از آنچه که ما ممکن است به عنوان «رفرمیست کمونیستی» بنامیم، انتقاد کنیم. او هرگز شکلی از چپ‌گرایی [اولترا چپ] را انتخاب نکرد و تمرکز او بر احزاب کمونیستی بود. با این حال هرگز به نظر نمی‌رسد که پولانزاس پیشنهاد کند که راه‌حل این است که مواضع گروه‌های مائوئیستی و یا تروتسکیستی آن دوره را بپذیریم، مواضعی که او با آن به عنوان مواضع یک سویه برخورد می‌کرد؛ او همواره بر اهمیت جنبش‌های توده‌ای مستقل و رادیکال تاکید می‌کرد.توماس گوئس: حداقل از سال ۱۹۸۹ بحث کوچکی درباره گذار سوسیالیستی در درون گستره چپ اروپایی وجود دارد. به جز برخی گروه‌های کوچک‌تر در جناح چپ انقلابی، به عنوان مثال حزب سوسیالیست کارگران در انگلستان و یا (LCR) -در حال حاضر NPA- در فرانسه، احزاب چپ بیشتر و یا کمتر بر مبارزه برای اصلاحات متمرکز شده‌اند. به هر حال، این موضوع به استراتژی‌هایی گره خورده است که سعی در ایجاد اتحاد با احزاب سوسیال دموکراسی و / یا چپ لیبرال داشتند. این نکته حتی برای (PRC) [حزب بازسازی کمونیستی] در ایتالیا درست بود – حزبی که سعی کرد روابط بین جنبش‌های اجتماعی و حزب را بازنگری کند. راه دیگری را بگذار: دولت ضد نئولیبرالیسم ایده اصلیِ استراتژیک در چارچوب چپ اروپایی بوده است. از نقطه نظر پولانزاس و هم‌چنین بر اساس تجربیات یونان، چه فکری در مورد این جهت‌گیری استراتژیک می‌کنید؟پاناگیوتیس سُتیریس:درست است که دوره پس از سال ۱۹۶۸، بحران استراتژیک چپ را نشان می‌دهد که اشکال بسیاری را نیز به خود گرفت. یکی از این اشکال «کمونیسم‌زدایی» از احزاب عمده چپ و تبدیل آنها به احزاب سوسیال دموکراسی و بعداً سوسیال لیبرال بود. حزب کمونیست ایتالیا نخستین نمونه‌ای است که به ذهن خطور می‌کند. از سوی دیگر، اغلب گرایش‌هایی که این چنین چرخش سوسیال دموکراسی علنی را رد می‌کردند، چیزی بیش از یک موضع ضد نئولیبرالی در دهه‌ی ۱۹۹۰، همراه با دفاع از جنبش‌های توده‌ای و حمایت عمومی از سوسیالیسم نداشتند.
همزمان، بیشتر گرایش‌های انقلابی یا ضد سرمایه‌داری چپ که به تجربه سال ۱۹۶۸ اشاره داشتند نیز بحران ایدئولوژیک را تجربه می‌کردند. بسیاری از گروه‌ها منحل شدند و گرایش‌هایی که حفظ شدند نسبتاً کوچک و فاقد استراتژی نوسازی بودند. این موضوع در بین‌الملل چهارم، (IST) و.. واضح است.ضمناً به ویژه پس از نیمه‌ی دوم دهه‌ی ۱۹۹۰ با بیان نمادین جنبش ضد جهانی‌شدن، یک رادیکالیسم تازه به وجود آمد. این رادیکالیسم در خیابان‌ها، در جنبش‌های اجتماعی و در درگیری با پلیس نمود پیدا کرد. در برخی موارد، در نتایج مهم انتخاباتی مانند (LCR-LO) در سال ۱۹۹۹ فرانسه و نتایج قابل توجه برای اولیور بیسانسنتو در انتخابات ریاست جمهوری فرانسه در سال ۲۰۰۲ و یا در یک ثبت‌نام دیگر در درخواست تجدیدنظر مجدد (PRC) با جوانان وجود داشت، مشهود بود. با این حال هیچ بحث استراتژیکی در کار نبود. این موضوع در فُروم سوسیالیستی اروپایی (ESF) و فُروم سوسیالیستی جهانی (FSM) مشهود بود؛ جایی که می‌توان در آن هزاران مبارز، جنبش‌های اجتماعی با مفاهیم بزرگ و دلبستگی فزآینده به نظریه مارکسیستی را پیدا کرد اما هیچ بحث استراتژیک واقعی در کار نبود. درخواست دنیل بن سعید برای بازگشایی بحث استراتژیک نیز بدون پاسخ باقی ماند.آنچه بیشتر مایه تاسف بود جایگزین شدن استراتژی چپ با اتحاد سوسیال دموکراسی و به ویژه حکومت‌های ضد نئولیبرال بود و حتی از آن بدتر اتحاد با هرکسی به جز اتحاد با حکومت‌ها بود. تجربه فاجعه مشارکت (PRC) در دومین حکومت رومانو پرودی، از آنجا که چپ کمونیستی در ایتالیا پس از آن دیگر هیچگاه قامت صاف نکرد، درس‌هایی را ارائه می‌دهد که نمی‌توانیم آن را نادیده بگیریم. درست است که در لحظه‌های مختلف، پولانزاس برای پشتیبانی از چنین استراتژی‌هایی فراخوانده می‌شود، اما هیچ عمق و بحث استراتژیکی وجود ندارد. این یک «مسیر دموکراتیک برای سوسیالیسم» نبود، بلکه تسلیم کامل به منطق پارلمانتاریسم و واگذار کردن هژمونی به سوسیال دموکراسی در دوره‌ای بود که یکی از نیروهای سیاسی اصلی در صحنه بود که «نئولیبرالیسم واقعی» را اجرا کرد.
این خلاء استراتژی ایجاد شده توسط این رویکرد و حقیقت جایگزینی سیاست‌های انتخاباتی و اصلاحات اولیه ضد نئولیبرالی محدودیت اساسی این تنوع چپ است؛ و نسخه‌ای از چپ را ایجاد کرد که به‌طور مبهم رادیکال است و هنوز قادر به تفکر در مورد استراتژی‌های گسست نیست. بدترین نمونه از این دست «سیریزا» است که عدم آمادگی پراگماتیک و اروپاگرایی اجباری راه را برای تسلیم کامل به تروییکا و در حال حاضر پذیرش کامل از یک منطق نئولیبرالی تهاجمی را تسریع کرده است. اعضای جوا‌‌ن‌تر از رهبری سیریزا، از جمله خود آلکسیس سیپراس، «آموزش سیاسی» خود را در دهه‌ی ۱۹۹۰ و اوایل سال ۲۰۰۰، دقیقاً در طول دوره فُروم سوسیالیستی اروپایی و محبوبیت حداکثری برای ایده «جبهه ضد نئولیبرالیسم» دریافت کردند.توماس گوئس:برخی از رفقا استدلال می‌کنند که موازنه نیروها و هم‌چنین «ویژگی خاص هر دوره» بیش از سیاست ضدنئولیبرالی اجازه نمی‌دهند. در چپ آلمانی شایع است که این استدلال را بشنویم که با توجه به مسیرهای ممکن متفاوت توسعه سرمایه‌داری (یا بیشتر اقتدارگرا و نئولیبرال یا بیشتر سوسیالیستی و دموکراتیک) و هم‌چنین موازنه نیروها، هر کاری که ما انجام می‌دهیم، فشار برای سرمایه‌داریِ بهتر است. بنابراین ما شرایط بهتر برای مبارزه طبقاتی، جنبش‌های اجتماعی و فضای بیشتر برای چپ ایجاد می‌کنیم. به عبارت دیگر، در دیدگاه آنها تنها یک راه‌حل وجود دارد. اما این سیاست انقلابی نیست؛ در زبانی آلمانی «جایگزین رفرمیستی»   (Reformalternative) نامیده می‌شود. پولانزاس متاخر، با تمایل وی به کمونیسم اروپایی، یک منبع ارجاع برای این نوع استراتژی‌هاست. پاسخ شما به این پیشنهادات استراتژیک چیست؟پاناگیوتیس سُتیریس:من فکر می‌کنم چنین رویکردی بسیار ضد دیالکتیکی است. ایده‌ای که چپ می‌تواند یک پروژه سرمایه‌داریِ بهتر ارائه دهد و در نتیجه زمینه‌ای بهتر برای جنبش ایجاد کند تقریباً پوچ است. منظورم این است که تاریخچه جنبش کارگری نشان می‌دهد که هر زمان که «سرمایه‌داریِ بهتر» وجود دارد، این نتیجه‌ی اتحادهای گسترده جناح چپ برای داشتن یک سرمایه‌داری خوب نیست، بلکه همواره نتیجه‌ی مبارزات مستقل و ستیزه‌جویانه و یک چالش گسترده ضد سرمایه‌داری نسبت به نظم اجتماعی موجود است که در جنبش کمونیستی قرن بیست و یکم نشان داده شده است. تنها چنین پویایی می‌تواند قدرت‌های سرمایه‌داری را مجبور به اصلاحات و دادن امتیازاتی به طبقات فرودست کند.علاوه بر این، چنین رویکردی یکی دیگر از جنبه‌های مهم یک تلاقی تاریخی کنونی را نادیده می‌گیرد: ادغام در یک وضعیت نئولیبرال به عنوان فرار به جلو. این پاسخ به بحران سرمایه‌داری سال ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ بوده است. افزایش دولت‌گرایی استبدادی و رویکرد تقریباً «پسا- هژمونیک» همراه با فرسایش هر فرآیند دموکراتیک، به این معنا است که فضای زیادی برای اصلاحات در جهت «سرمایه‌داریِ بهتر» وجود ندارد. البته، مبارزه طبقاتی هرگز پایان نمی‌یابد و همواره یک ویژگی ثابت آنتاگونیسم اجتماعی است. در عین حال، فرآیندهای تصمیم‌گیری فعلی بیشتر در برابر مداخله طبقات فرودست نسبت به هر زمان دیگری در گذشته عایق شده‌اند (از یکدیگر جدا شده‌اند).

آنچه مورد نیاز است، یک رویکرد بیشتر جبهه‌ای است که به عنوان جایگزین رادیکال حاضر شود. اکنون ما در مورد یک برنامه انتقالی، مجموعه‌ای از مطالبات و اهداف مرتبط با یکدیگر که با قدرت سرمایه‌داران مبارزه می‌کنند، تضادهای شکل فعلی سیاست بورژوایی و مدیریت بحران را تشدید می‌کند و راه را برای پیکربندی اجتماعی پساسرمایه‌داری باز می‌کند. چنین رویکرد پراگماتیکی می‌تواند از یک سو چپ را به عنوان یک نیروی واقعاً ضد سیستم بازسازی کند، یک خط جداسازی را با نیروهای بورژوایی ترسیم کند، یک روایت جایگزین (و نه فانتزی از یک سرمایه‌داریِ بهتر) را پیشنهاد دهد و یک دیدگاه سیاسی برای جنبش‌های توده‌ای ارائه دهد. چنین رویکردی واقعاً می‌تواند راه را برای پروژه‌های حقیقی هژمونی نیروهای کار باز کند و می‌تواند شرایطی برای چپ ایجاد کند که هدف آن نه تنها مقاومت، بلکه قدرت و کسب هژمونی باشد.من می‌توانم امکان توسل به پولانزاس را در چنین بحث‌ها و مواضعی درک کنم. با این حال، پولانزاس هرگز به چپی اشاره نکرد که به سادگی تنها برای اصلاحات تلاش می‌کند. حتی زمانی که او به نوبه خود چرخش سیاسی به «مسیر دموکراتیک» را آغاز کرد، ما هرگز نباید فراموش کنیم که پولانزاس اشاره به «مسیر دموکراتیک به سوسیالیسم» داشت؛ فرآیندی که پیروزی پارلمانی چپ با یک برنامه رادیکال به سوی تحول سوسیالیستی همراه با جنبش‌های قدرتمند مستقل اجتماعی در فرآیند پیچیده تحول اجتماعی خواهد بود. ما می‌توانیم این مواضع را مورد انتقاد قرار دهیم و تناقض‌ها و نقاط ابهام‌شان را مطرح کنیم، از قبیل دست‌کم گرفتن پولانزاس از اینکه چگونه دستگاه دولتی به چالش واکنش نشان می‌دهد و یا رویکرد کاملاً مثبت او به امکان همکاری چپ کمونیستی با احزابی هم‌چون (PASOK)، با این حال باید اعتراف کنیم که او هرگز به نام «سرمایه‌داریِ بهتر» پیشنهاد اتحاد با نیروهای سوسیال دموکراتیک را نداد.

علاوه بر این، پولانزاس متوجه شد که صرف رسیدن به قدرت دولتی، پاسخ به سوال استراتژیک نیست، حتی اگر او از امکان «مسیر دموکراتیک» -بر ضد رویکردهای بیشتر کلاسیک شورش‌گرایان- دفاع کند. او همیشه به اهمیت جنبش‌های توده‌ای از پایین، جنبش‌های مستقل که حتی یک دولت جناح چپ را برای غلبه بر کمبودهای خود نیز تحت فشار قرار دهد، و در یک مسیر بیشتر رادیکال حرکت کند، فرآیندهای انتقال را آغاز کند و به هرگونه برخورد متقابل بالقوه از سوی بخشی از نیروهای بورژوازی پاسخ دهد، اعتقاد داشت. نگاهی به مصاحبه‌ای که سال ۱۹۷۹ با پولانزاس انجام شد بیندازیم:
با این حال، موازنه قدرت در درونِ دولت را تغییر داده و علاوه بر آن، اساساً تغییر رادیکال مادیت دولت، تنها یک جنبه از انتقال دموکراتیک به سوسیالیسم است. جنبه دیگر از این فرآیند در عین حال به جنبش‌های اجتماعی مردمی که باعث گسترش فضاهای دموکراسی مستقیم می‌شود بستگی دارد: به‌طور خلاصه این جنبش‌ها باید پای خود را در مبارزات مردمی بگذارند که همیشه از دولت فراتر می‌روند و از آن فاصله می‌گیرند. برای محدود ماندن به زمین دولت، حتی برای اتخاذ استراتژی گسست‌ها، به همین دلیل است که به‌طور غیرمستقیم به سمت سوسیال دموکراسی می‌لغزد؛ زیرا وزن ویژه‌ای از مادیت دولت، حتی با تغییر رابطه نیروها در درونِ دولت می‌تواند تنها با تکیه بر مبارزات و جنبش‌هایی که فراتر از دولت هستند، اتفاق بیفتد.[۱۲]توماس گوئس: یک استراتژی جایگزین چگونه است؟ تا آنجا که من می‌توانم بینم، سه راه‌حل عمده استراتژی جایگزین در جناح چپ رادیکال مطرح است. نخست، ایده یک اتحاد ضد انحصارگرایی و یک دموکراسی مترقی است. برای مثال چارچوب استراتژیک حزب کمونیست رو به انحطاط آلمان.
دوم، ایده سیاست رادیکال غیر دولتی، در انواع مختلف آن – آنارکو-سندیکالیسم و یا برخی جریان‌های خودمختار و مستقل است. و آخرین اما نه کمترین آنها، سازمان‌های انقلابی مارکسیستی که اکثراً از جریان تروتسکیستی هستند، سیاست‌های خود را در راستای ایده‌ی یک بحران عمیق انقلابی و توسعه شرایط قدرت دوگانه، سازماندهی می‌کنند. آیا شما یک رویکرد جایگزین را می‌بینید؟ در بحثی که در سال گذشته در آن حضور داشتم، استتیس کوِلاکیس برای یک دولت چپ که در جهت اصلاحات ضد سرمایه‌داری در همکاری با یکدیگر و در تنش با جنبش‌های اجتماعی بسیج می‌شود، استدلال می‌کرد.پاناگیوتیس سُتیریس: این قطعاً یک سوال باز و نسبتاً دشوار است. نخست، من فکر می‌کنم که ایده‌ی یک اتحاد ضد انحصارطلبی براساس یک سوء تفاهم از بلوک سوسیالیستی حاکم است. تقابل بین انحصارات و بورژوازی کوچک یا متوسط، تنش درون بلوک حاکم است که توسط بخش‌های حاکم بر بلوک قدرت اداره می‌شود. به عنوان مثال، ما می‌توانیم ببینیم که چگونه «سرمایه انحصاری» تنظیم و استفاده بیش از حد از کار ابزاری شده را برای حفظ نقش رهبری خود نسبت به کسب و کارهای کوچک و متوسط اعمال می‌کند. علاوه بر این، بازتولید کسب و کارهای کوچک و متوسط در بسیاری موارد مشروط بر استراتژی سرمایه انحصاری (برون‌سپاری و اشکال انعطاف‌پذیر جدید تمرکزیابی) است. این یک نکته است که سعی کنید به یک اتحاد بالقوه با کسب و کار خودکفا یا بسیار کوچک فکر کنید و دیگری بر روی فانتزی اتحاد با عناصر پیشرو بورژوازی اصرار ورزید.

این ایده وجود دارد که ما می‌توانیم سیاست در معنای مبارزه برای قدرت انقلابی را کنار بگذاریم. از «سیاست در فاصله از دولت» آلن بدیو به مفهوم تغییر جهان بدون کسب قدرت جان هالووی، فراوانی نمونه‌ها بسیار است.[۱۳] تغییرات ایجاد شده توسط جنبش‌های خودمختار و مستقل عالی است، با این حال محدودیتی نیز وجود دارد. ما نیاز به جنبش‌های اجتماعی قوی، مستقل و پیروز داریم، همان‌طور که نیاز به آزمایش‌های موفقیت‌آمیز تنظیمات اجتماعی جایگزین مانند تجربه خود مدیریتی داریم. با این حال این کافی نیست. تغییر اجتماعی هم‌چنین نیاز به مقابله با قدرت طبقات حاکم دارد: قدرتی که در دستگاه‌های دولتی متراکم و مادیت یافته است. این موضوع به ویژه اگر ما به اشکال فعلی دولت‌گرایی استبدادی مخصوصاً در شکل وضعیت اقتصادی همیشه استثنایی و اضطراری نگاه کنیم درست است (مانند «رژیم» تحمیل شده توسط ترویکا در یونان). تمایل به تضعیف پیشگیرانه جنبش‌های اجتماعی و کاهش شدید احتمال تغییرات عمده ناشی از جنبش‌ها وجود دارد. جداسازی شدیدی در روند تصمیم‌گیری در برابر چنین تحولاتی صورت گرفته است. در چنین تلاقی تاریخی شما نیاز به قدرت سیاسی برای تغییر جهان دارید.با این حال، این تصور که کسب قدرت یک تکرار ساده اکتبر ۱۹۱۷ است، پوچ است. این فانتزی بیشتر از یک استراتژی واقعی است و در موارد خاص (لفاظی فعلی ضد سرمایه‌داری حزب کمونیست یونان نمونه‌ای است که به ذهن خطور می‌کند) بهانه‌ای برای انجام کار زیاد نیست. من می‌توانم دفاع از مسیر انقلابی را به عنوان یک نقطه ارجاع ایدئولوژیکی علیه ضد کمونیسم‌گرایی سیاسی و نظری درک کنم، اما این مسئله باید به استراتژی تبدیل شود؛ یعنی واقعاً در مورد تلاقی تاریخی، فرصت‌های وارده و راه‌های اصلی لازم برای استفاده از آنها فکر کنیم. به هیچ وجه این بدان معنا نیست که به‌طور مداوم با موقعیت‌ها به‌مثابه موقعیت‌هایی که به حد کافی مهیا و پخته نشده‌اند، مواجه شویم. در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ یونان به بحران شدید هژمونیک نسبت به هر کشور اروپایی پس از «سقوط دیکتاتوری» در اواسط دهه ۱۹۷۰ نزدیک‌تر شد. چه چیزی می‌تواند «مهیا»تر از آن باشد؟
آیا این به سادگی به معنای ترکیب یک دولت چپ با یک برنامه انتقالی و جنبش‌های مستقل قوی از پایین است؟ من فکر می‌کنم که ما نیاز به یک رویکرد دیالکتیکی بیشتری داریم. از یک سو، تحولات اخیر نه تنها در اروپا، بلکه در دهه‌ی گذشته در آمریکای لاتین، این امکان را نشان داده‌اند که در شرایط بحران‌های شدید اجتماعی و سیاسی که منجر به جنبش‌های توده‌ای و شکاف عمده در روابط نمایندگی مفصل‌بندی شده در اطراف احزاب سیستمیک می‌شود، امکان دستیابی نیروهای چپ رادیکال به قدرت دولتی فراهم می‌شود. در عین حال، میزان تحولات دولت (تثبیت و مادیت‌یابی یک رابطه طبقاتی از نیروها به نفع سرمایه) و درجه توسعه دولت‌گرایی استبدادی بدین معنی است که اعمال قدرت به شیوه معمول بسیار دشوار است. و این امر به ویژه هنگامی درست است که ما در مورد یک دولتی صحبت می‌کنیم (در مقابل SYRIZA) که تمام راه را به سمت یک گسست با اتحادیه اروپا و امپریالیسم رفته است (از آنجایی که غیر ممکن است هرگونه تغییر شکل اجتماعی در درونِ نئولیبرالیسم جاسازی شده منطقه یورو و چارچوب نهادی اتحادیه اروپا وجود داشته باشد).

آنچه که لازم است افزایش قدرت مردمی از پایین برای مقابله با استراتژی‌های سرمایه‌دارانه‌ای است که دقیقاً در دستگاه‌های مادی دولت حک شده‌اند و پاسخ دادن به ضدحملات احتمالی که از سوی بورژوازی اتفاق می‌افتد. ما تنها به جنبش‌های قوی نیاز نداریم، بلکه به اشکال جدید قدرت دوگانه نیز نیاز داریم. دیر یا زود لازم است نه تنها اداره و یا اصلاح دولت، بلکه تحول عمیق‌تر در فرآیندی که نیاز به گسست با بورژوازی دارد و منجر به یک فرآیند تشکیلاتی می‌شود که می‌تواند اقدامات نهادی را به عنوان مخالفت با سرمایه‌داری انجام دهد: محدودیت مالکیت، اشکال جدید دموکراسی، اشکال جدید برنامه‌ریزی مشارکتی، کنترل دموکراتیک و کاهش سازوکارهای سرکوب‌گر.اینها نمی‌توانند برنامه‌های کار انتزاعی ساده برای آینده باشند، بلکه باید براساس تجربیات واقعی و آزمایش‌ها، ابتکار جمعی توده‌ها، روند یادگیری مرتبط با جنبش‌ها و سیاست‌های رادیکال و بحث‌های نظری باز باشد. سیاست رادیکال یا انقلابی یک فرآیند آزمایش دائم است. متأسفانه اکثر سازمان‌ها و جبهه‌های چپ تاکنون موفق به تبدیل شدن به نوع آزمایشگاه‌های جمعی برای تولید استراتژی‌ها، گفتمان‌ها و خردگرایی مورد نیاز نشده‌اند. حتی تجربه (SYRIZA)، اگر ما آن را به عنوان یک مورد آزمایشی بپذیریم، با نقصان و شکست‌های دشوار خود ناکام مانده است.
برخی اکنون استدلال می‌کنند که ما فقط به مقاومت و جنبش نیاز داریم، زیرا «پنجره فرصت» برای سیاست انقلابی بسته شده است، پنجره‌ای که شاید در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ باز شده بود. پاسخ این است که بحث استراتژیک برای چپ هرگز یک امر «نو» نبوده است. از سال ۱۸۴۸ تا کمون پاریس تا انقلاب ۱۹۰۵ و ۱۹۱۷ ایده‌ای که ما از تجربیات بزرگ یاد می‌گیریم، و دائماً ارزیابی می‌کنیم و نظریه و عمل کمونیستی را تغییر می‌دهیم. استراتژی انقلابی مانند اکسیژن برای مارکسیسم و جنبش طبقه کارگر است، ما امروز به اکسیژن نیاز داریم.

***
* پاناگیوتیس سُتیریس مدرس و استاد فلسفه سیاسی. سُتیریس به عنوان استاد راهنما در دانشگاه کرت، پانتئون، آگن و دانشگاه آتن تدریس کرده است. زمینه پژوهشی مورد علاقه او فلسفه مارکسیستی، آثار لوئی آلتوسر و جنبش‌های اجتماعی و سیاسی در یونان است.
* توماس گوئس جامعه‌شناس و مدرس علوم اجتماعی. زمینه پژوهشی گوئس جامعه‌شناسی کار و روابط کار است. او در Sotiologisches Forschungsinstitut (SOFI) Göttingen مشغول به کار است و هم‌چنین یکی از اعضای «Organisieren Kämpfen Gewinnen» است.منبع:

https://www.viewpointmag.com/2018/05/07/poulantzas-revisited-state-classes-and-socialist-transition-an-interview-with-panagiotis-sotiris/

[۱]. Nicos Poulantzas, Classes in Contemporary Capitalism, trans. David Fernbach (London: Verso, 1979), 26.
[۲] . Antonio Gramsci, Selections from the Prison Notebooks, trans. Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith (London: Lawrence and Wishart, 1971), 244.
[۳]. Poulantzas, Classes in Contemporary Capitalism, 25.
[۴]. Ibid., 14.
[۵]. پولانزاس استدلال کرد که شرایط سرمایه‌داری انحصاری به یک طبقه خرده بورژوازی جدیدی از کارگران حقوق بگیر غیرمولد می‌انجامد؛ نمونه‌هایی از جمله کارکنان اداری، مهندسان و تکنسین‌ها.
[۶]. Poulantzas, Classes in Contemporary Capitalism, 21.
[۷]. See, for example, Nicos Poulantzas, “The State, Social Movements, Party: Interview with Nicos Poulantzas (1979),” trans. Patrick King, Viewpoint Magazine.
[۸]. Nicos Poulantzas, “Interview with Nicos Poulantzas,” in The Poulantzas Reader: Marxism, Law and the State, trans. James Martin (London: Verso, 2008) 387-388.
[۹]. Nicos Poulantzas, State, Power Socialism, trans. Patrick Camiller (London: New Left Books, 1978). The chapter in question is entitled “Part Five: Towards a Democratic Socialism.”
[۱۰]. See the debate between Henri Weber and Poulantzas in The Poulantzas Reader, 334-360 and Buci-Glucksmann’s many interventions in the review Dialectiques.
[۱۱]. Nicos Poulantzas, “On the question of alliances,” Agonas, July 1970 (in Greek, written under the pseudonym, N. Skyrianos).
[۱۲]. Poulantzas, “The State, Social Movements, Party.”
[۱۳]. John Holloway, Change the World Without Taking Power (London: Pluto, 2002).

منبع:پروبلماتیکا

به‌راه انداختن جنگ بر روی کره‌ی زمین :مهندسی اقلیم و ویرانی خلاقانه‌ی زمین به‌دستِ سرمایه داری / جان بلامی فاستر

برگردان: حامد سلمانی

جان بلامی فاستر ویراستار مانتلی ریویو (Monthly Review) و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه ارگان (Oregon) است. این مقاله نسخه‌ی اندکی‌اصلاح‌شده‌ی مطلبی است که در ۲۴ ژوئیه‌ی ۲۰۱۸ در سایت علم برای مردم (Science for the People) در مانتلی ریویویِ آنلاین منتشر شد. این مقاله در شماره‌ی ویژه‌ی مهندسی زمینِ مجله‌ی علم برای مردم در تابستان ۲۰۱۸ و  به‌عنوان اعلانی برای راه‌اندازی مجددِ مجله، نوشته شد.

شرایط روز به روز شکل جنون‌آمیزتری به خود می‌گیرد. با نرخ فعلی انتشار گازها در سطح جهانی، کمتر از دو دهه‌ی دیگر میزان انتشار کربن از مرز پیش‌بینی‌ شده عبور کرده  و مقدار آن در مجموع به حد تریلیون تن (متریک) می‌رسد. این پدیده دوره‌ای از تغییرات اقلیمی خطرناکی را آغاز خواهد کرد که عملاً برگشت‌ناپذیر است و می‌تواند برای قرن‌ها، اگر نگوییم برای هزاره‌های متمادی، بر اقلیم تأثیر بگذارد. حتی اگر بنا باشد تمامِ اقتصاد جهانی در لحظه‌ی کنونی، انتشار دی‌اکسیدکربن را متوقف کند، عملاً کربن اضافه‌ای که پیش از این در اتمسفر انباشت شده، ناگزیر کاری می‌کند که تغییرات اقلیمی تا جایی ادامه یابد که  نتایج مخرب آن بر گونه‌ی انسان و حیات به‌طور کلی تأثیر گذارد. با این حال افزایش ۲ درجه سانتیگرادی میانگین دمای جهانی و نیز  انباشت سطح کربن در محیط ۴۵۰ پی پی ام (ذره در میلیون)، شرایط کیفی متفاوتی را رقم خواهد زد. در این وضعیت و در زمان حیات بسیاری از کسانی که اکنون زنده‌اند، واکنش‌های اقلیمی به نحو فزاینده‌ای وارد عمل می‌شوند و تهدیدی به‌شمار می‌آیند که میانگین دمای جهانی را به ۳  الی ۴ درجه‌ی سانتیگراد بیش از میانگین دمای دوره‌ی پیشا‌صنعتی در همین  قرن حاضر برگردانند. این شرایط  با انتشار گازهای گلخانه‌ای[۲] دیگر مثل متان و اکسید نیتروژن[۳] وخیم‌تر هم شده است.

خطرات عظیمی که تغییرات سریع اقلیمی  بشریت را در معرض آن قرار داده  و ناتوانی ساختار اقتصادی-سیاسی سرمایه‌داری کنونی در ارزیابی و اداره‌ی این معضلات، که حضور دانلد ترامپ در کاخ سفید نمادی از این وضعیت است، منشأ تلاش و جستجوی بیهوده‌ای شده برای یافتن راهکارهای تکنولوژی پایه[۴] در قالب طرح‌های مهندسی اقلیم که به‌مثابه‌ی مداخله‌های بزرگ و عمدی انسان برای دستکاری کل اقلیم یا کل سیاره تعریف می‌شوند 

در حال حاضر نه تنها مهندسی اقلیم مشتاقانه از سوی طبقه‌ی میلیاردر یعنی افرادی چون بیل گیتس[۵] و ریچارد برنسن[۶]، سازمان‌های محیط زیستی مانند صندق دفاع از محیط زیست[۷] و انجمن دفاع از منابع طبیعی[۸]، اتاق‌های فکری مانند موسسه Breakthrough یا Climate Code Red و شرکت‌های سوخت فسیلی مثل اکسون موبیل[۹] و شل[۱۰] حمایت می‌شود، بلکه دولت‌های ایالات متحد، انگلستان، چین و روسیه نیز، فعالانه آن را دنبال می‌کنند. هیأت بینا‌دولتی تغیرات اقلیمی سازمان ملل متحد[۱۱](IPCC) استراتژی‌های انتشار منفی بر مبنای مهندسی اقلیم (در قالب انرژی زیستی با ضبط و ذخیره‌سازی کربن یا BECCS) را تقریباً در تمام مدل‌های اقلیمی‌اش ادغام کرده است. شماری از نوشته‌ها و مقالات شماره‌ی تابستان ۲۰۱۷ مجله‌ی ژاکوبین با عنوان زمین، باد و آتش[۱۲]، شواهدی در بر دارد که نشان می‌دهد حتی برخی اشخاص جناح چپ (جایی که ایده‌های مبتنی بر الگوی «شتاب‌گرا»[۱۳] اخیراً در برخی موارد به‌کار‌گرفته شده است) بسیار غیرنقادانه به مهندسی اقلیم به عنوان امداد غیبی[۱۴]-روشی برای دفاع از اقتصاد نوین اقلیمی و استراتژی تکنولوژیکی- متوسل شده‌اند.

براساس نظریه‌های اقلیم‌شناس پیشرو جیمز هنسن،[۱۵] اگر بناست که  سیستم زمین به انباشت کربن در میانگین ۴۵۰ پی پی ام نرسد و سطح هولوسن[۱۶] به  میانگین ۳۵۰ پی پی ام  بازگردد، برخی از انتشارهای منفی به‌واسطه‌ی ابزارهای تکنولوژیک و درنتیجه مهندسی اقلیم دست‌کم در سطحی محدود، ضروری خواهد بود. استراتژی هنسن نیز مشابه عمده‌ی استراتژی‌های دیگر، بر مبنای سیستم موجود کنونی باقی می‌ماند؛ بدین معنی که احتمال انقلاب اکولوژیکی در مقیاس کامل و واقعی  را که شامل حرکت‌های خودانگیخته‌ی[۱۷] جمعیت‌ها پیرامون مصرف و تولید  است، نادیده می‌گیرد. آنچه مسلم است این است که هر تلاشی برای به‌کارگیری مهندسی اقلیم (حتی در قالب طرح‌های تکنولوژیکی برای زدودن کربن) به عنوان استراتژی اصلی برای مقابله با گرمایش جهانی، ذیل اهداف انباشت سرمایه قرار بگیرد و این مسئله در عمل برای بشریت بسیار سرنوشت‌ساز خواهد بود. هزینه‌های چنین عملی که بار آن بر دوش نسل‌های آینده خواهد بود، و خطرات آن برای گونه‌های زنده از جمله خود ما، چنان عظیم است که تنها  واکنش عقلانی آن انقلاب اکولوژیکی[۱۸] طولانی است؛ انقلابی که  هدف آن سریع‌ترین کاهش ممکن در انتشار دی‌اکسیدکربن و سایر گازهای گلخانه‌ای باشد و هم‌زمان بر بوم‌شناسی‌کشاورزی[۱۹] و بازیابی اکوسیستم‌های جهانی ازجمله جنگل‌ها برای جذب دی‌اکسیدکربن، تأکید کند. این امر می‌بایست با بازسازی دامنه‌دار جامعه در سطح کلان همراه شود که هدف آن بازیابی نهادها در سطح بالاتری از کنش‌های جمعی و برابر‌طلبانه‌ای باشد که با رشد سرمایه‌داری تضعیف‌ شده‌اند.

مهندسی اقلیم سیاره‌ی زمین تحت رژیم  سرمایه‌ی فسیلی

مهندسی اقلیم به‌مثابه‌ی یک ایده به دوره‌ی نخستین اکتشاف‌های تغییرات اقلیمی سریع انسان‌زاد[۲۰] باز می‌گردد. اوایل دهه‌ی ۱۹۶۰، میکائیل بودیکو[۲۱]، اقلیم‌شناس پیشروی اتحاد جماهیر شوروی (و در آن زمان کل دنیا)، نخستین کسی بود که هشدارهایی را اعلان کرد درباره‌ی اجتناب‌ناپذیر بودن تغییرات سریع اقلیمی جهانی به‌واسطه‌ی  سیستم‌های صنعتی که  سوخت‌های فسیلی می‌سوزانند. گرچه تغییرات اقلیمی انسان‌زاد، خیلی پیش از این تشخیص داده شده بود، آنچه جدید می‌نمود، کشف واکنش‌های بزرگ اقلیمی بود؛ واکنش‌هایی مانند آب شدن یخ‌های قطب شمال، از بین رفتن اثر سپیدایی[۲۲] به دلیل جایگزینی یخ‌های سفید بازتابنده با موج‌های آبی دریا، افزایش مقدار تشعشعات خورشیدی که توسط سیاره‌ی زمین جذب می‌شود و تشدید میانگین دمای جهانی.  بودیکو در سال ۱۹۷۴ به‌عنوان راه حل ممکن  برای تغییرات اقلیمی، استفاده از هواپیماهای ارتفاع بالا را برای رهاسازی ذرات گوگرد (که منجر به تشکیل هواویزهای سولفات[۲۳] می‌شود) در استراتوسفر[۲۴] مطرح کرد. این راه حل به منظور تقلیدی از نقش آتشفشان در پراکندن گوگرد در اتمسفر بود که مانعی جزئی می‌سازد که  تشعشعات ورودی  از خورشید را محدود می‌کند. منطقی که او مطرح می‌کرد این بود که به‌ویژه اقتصادهای سرمایه‌داری، قادر نخواهند بود که انباشت سرمایه‌ی رشدمحور، مصرف انرژی و انتشارها را علی‌رغم به خطر انداختن اقلیم، محدود کنند. در نتیجه برای پایدار ساختن اقلیم می‌بایست درباره‌ی جایگزین‌های تکنولوژیکی، پژوهش و بررسی صورت گیرد؛ اما این امر تا سال ۱۹۷۷ که سزار مارچتی[۲۵]،  فیزیکدان ایتالیایی، طرحی را برای جذب دی‌اکسیدکربن منتشر شده از نیروگاه‌های الکتریکی و استفاده از لوله‌ها برای رهاسازی آن‌ها در اعماق اقیانوس‌ها عرضه کرد، مطرح نبود. از اینجا بود که واژه‌ی «مهندسی اقلیم» پدیدار شد.

اکنون طرح پیشنهادی پیشگامانه‌ی بودیکو برای استفاده از ذرات گوگرد جهت انسداد بخشی از تشعشعات خورشید، با نام «تزریق هواویزهای استراتوسفری[۲۶]» شناخته می‌شود و نظر اولیه‌ی مارچتی برای  جمع‌آوری و انتقال کربن در اقیانوس، مظهر دو رویکرد اصلی به مهندسی اقلیم، یعنی به ترتیب مدیریت تشعشعات خورشیدی[۲۷] (SRM) و حذف دی‌اکسیدکربن[۲۸] (CDR) شده است. رویکرد مدیریت تشعشعات خورشیدی، برای محدود کردن تشعشعات وارد به زمین، طراحی شده است. رویکرد حذف دی‌اکسیدکربن، به دنبال جذب و حذف کربن، برای کاهش دادن  مقدار کربن ورودی به اتمسفر است.

علاوه بر طرح تزریق هواویزهای استراتوسفری، که ابتدا از سوی بودیکو مطرح شد، رویکرد دیگری به مدیریت تشعشعات خورشیدی که در سال‌های اخیر طرفداران بانفوذی کسب کرده، روشن‌سازی ابرهای اقیانوسی[۲۹] است. این رویکرد خنک کردن زمین را در برمی‌گیرد؛ از طریق تغییر دادن  ابرهای پوشن کومه‌ای[۳۰] کم‌ارتفاعی که یک سوم اقیانوس را پوشانده‌اند و آن‌ها را  بازتابنده‌تر می‌کنند. در سناریوی معیار، ناوگان ویژه‌ای از ۱۵۰۰ کشتی بدون سرنشین کنترل‌شونده از طریق ماهواره در اقیانوس گشت‌زنی می‌کنند و ذرات کوچک‌تر از میکرون آب دریا را در هوا می‌پاشند که منجر به تبخیر باقی مانده‌های آب شور می‌شود. این ذرات روشن نمک، تشعشعات ورودی خورشید را بازمی‌تابانند. همچنین آن‌ها با افزایش مساحت سطح و رویه‌ی ابرها، به عنوان هسته‌ی چگالنده‌ی  ابر عمل می‌کنند و در نتیجه‌ی آن، تشعشعات خورشیدی بیشتری بازتابانده می‌شود.

از هر دو رویکرد تزریق هواویزهای استراتوسفری و  روشن‌سازی ابرهای اقیانوسی،  به‌علت ایجاد خطرات بسیار زیادی ورای خطرات تغییرات اقلیمی، تاحد زیادی انتقاد شده است،  چون به جای دلایل اصلی صرفاً به نشانه‌های تغییرات اقلیم‌ می‌پردازند. رویکرد تزریق هواویزهای استراتوسفری -که باید از طریق شلنگ‌ها‌، لوله‌ها، بالون‌ها یا هواپیماها به استراتوسفر رسانده شود- چرخه‌ی هیدرولوژیکی جهانی را با تأثیرات غیرقابل پیش‌بینی زیادی تغییر خواهد داد و احتمالاً منجر به خشکسالی بزرگی در مناطق گسترده‌ای از زمین می‌شود. بیم آن می‌رود که این رویکرد به نابودی سیستم  بارش‌های موسمی هند و اختلال در کشاورزی برای حدود ۲ میلیارد انسان، منجر شود. همچنین نگران‌ هایی وجود دارد که این رویکرد ممکن است فوتوسنتز و تولید محصول در بسیاری از اکناف جهان را تحت تاثیر قرار دهد. تزریق ذرات گوگرد به اتمسفر می‌تواند در  آسیب بیشتر به لایه‌ی ازون مؤثر باشد. دست آخر، بیشتر گوگرد اضافه به شکل باران اسیدی به زمین بازخواهد گشت. بیشترین نگرانی از این است که تزریق هواویزهای استراتوسفری باید هرسال، تکرار شود. در انتهای هر دوره، افزایش دما به‌همراه کربن اضافی انباشت شده، تقریباً به‌یک‌باره با افزایشی در حدود ۲ تا ۳ درجه‌ی سانتیگراد دمای جهانی در یک دهه، همراه خواهد شد. این پدیده به عنوان «مشکل خاتمه دادن»[۳۱] شناخته می‌شود.

همانند رویکرد تزریق هواویزهای استراتوسفری، رویکرد روشن‌سازی ابرهای دریایی نیز به میزان زیادی بر چرخه‌ی هیدرولوژیکی به‌نحو غیرقابل‌پیش‌بینی اثر می‌گذارد؛ مثلاً می‌تواند خشکسالی بزرگی در آمازون ایجاد کند، یا با خشک کردن حیاتی‌ترین اکوسیستم‌های خاکی زمین، ممکن است منجر به اثرات فاجعه‌بار و نامعلومی بر پایداری سیستم زمین شود. بسیاری از خطرات رویکرد روشن‌سازی ابرهای دریایی مشابه خطرات رویکرد کاهش هواویزهای استراتوسفری است. مانند سایر اشکال مدیریت تشعشعات خورشیدی، این رویکرد نیز برای مقابله با اسیدی شدن اقیانوس که ناشی از افزایش سطوح دی‌اکسیدکربن است، کاری انجام نمی‌دهد

اولین شکل از رویکرد حذف دی‌اکسیدکربن که توجهات بسیاری را از سوی سرمایه‌گذاران و علاقه‌مندان به اقتصاد جلب کرد، ایده‌ی بارورسازی اقیانوس با آهن بود؛  بدین‌سان که  رشد فیتوپلانکتون[۳۲] تا جایی افزایش یابد که میزان جذب کربن اقیانوس را ارتقا دهد. در این زمینه آزمایش‌های زیادی صورت گرفته و مشکلات فراوان ملازم  با اجرای این طرح به اثبات رسیده است. تأثیرات آن بر چرخه اکولوژیکی فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون[۳۳] و طیف گوناگونی از گونه‌های دیگر دریایی، ازجمله وال‌ها که در رأس زنجیره‌ی غذایی هستند، نامشخص است. اگرچه بخش‌هایی از اقیانوس به دلیل آهن اضافی، سبزتر خواهد شد، دیگر بخش‌ها، به دلیل محرومیت از مواد مواد مغذی-نیترات، فسفر، سیلیس- که برای رشد احتیاج است، خالی از حیات و آبی‌تر خواهد شد. شواهد نشان می‌دهد که بخش زیادی از کربنی که ازطریق اقیانوس جذب می‌شود، در سطح رویی یا سطوح میانی آن باقی خواهد ماند و تنها بخش بسیار کوچکی به عمق اقیانوس وارد می‌شود؛ جایی که به صورت طبیعی در آنجا رسوب می‌کند.امروزه در میان طرح‌های گوناگون حذف دی‌اکسید‌کربن، طرح BECCS به دلیل امیدی که درخصوص انتشار‌های منفی ایجاد می‌کند، بیشترین طرفدار را جذب کرده است. زیرا به نظر می‌رسد این طرح بر این مبنا که کربن می‌تواند در دهه‌های بعدی از اتمسفر حذف شود، این امکان را برای کشورها فراهم می‌کند تا از برآورده ساختن کامل اهداف اقلیمی طفره روند. هر چند در حال حاضر، طرح BECCS تاحد زیادی به‌عنوان یک مدل کامپیوتری آزمون نشده است، تقریباً در تمام مدل‌هایی که ازسوی IPCC استفاده می‌شود، گنجانده شده است. در این مدل، BECCS ، به‌منظور تولید الکتریسیته، با جذب و ذخیره‌سازی زیرزمینی دی‌اکسیدکربن تولیدی، محصولات زراعی را می‌سوزاند. به لحاظ نظری، تا زمانی که می‌توان محصولات گیاهی را به‌مثابه‌ی کربن خنثی -جذب دی‌اکسیدکربن از جو و نهایتاً آزادسازی دوباره آن- در نظر گرفت طرح BECCS، با سوزاندن زیست توده[۳۴] و سپس جذب و ترسیب انتشارهای کربن حاصل،  ابزاری  برای تولید برق خواهد بود که هم‌زمان منجر به کاهش میزان خالص کربن اتمسفر می‌شود.با این‌حال به نظر می‌رسد زمانی که BECCS از انتزاع  به هیأت واقعیت درمی‌آید، پرسش‌برانگیز می‌شود. تخمین زده می‌شود که مدل‌های سطح میانی IPCC، ۳۶۰  گیگاتن دی‌اکسیدکربن را از جو حذف کند؛ چیزی حدود دو سوم کل میزان منتشر شده بین انقلاب صنعتی و سال ۲۰۱۱٫ این برای دامنه‌ای وسیع از کشت محصولات رخ می‌دهد که کشاورزی تجاری عهده‌دار آن است. برای حذف یک تریلیون تن دی‌اکسیدربن از جو، همانطورکه در سناریوهای بلند‌پروازانه‌تر پیش‌بینی می‌شود، زمین‌هایی دو برابر مساحت هند (یا برابر استرالیا) اشغال خواهد شد، که این میزان تقریباً برابر نصف زمین‌هایی است که در حال حاضر در سطح جهانی زیر کشت هستند، که این امر نیازمند ذخیره‌ی آب شیرینی برابر با کل مصرف فعلی کشاورزی در سطح جهان است. هزینه‌های اجرای   BECCS ، در مقیاس‌های مورد نظر، توسط جیمز هانسن اقلیم‌شناس- که نقادانه می‌نویسد در مدل‌های آب و هوایی IPCC انتشارهای منفی مانند «سرطان» گسترش یافته‌اند – با  «حداقل هزینه‌های تخمین زده شده» در حدود صدها تریلیون دلار یعنی چیزی حدود  ۵۷۰ تریلیون دلار با مقیاس‌های مالی قرن حاضر، برآورد شده است. بنابراین  اثرات BECCS – که به عنوان یک سازوکار اولیه استفاده می‌شود و برای جلوگیری از مواجه با سیستم تولید فعلی طراحی شده است- جایگزینی عظیم کشاورزان کوچک و تولید مواد غذایی درسطح جهانی را در پی خواهد داشت.علاوه براین، زمانی که تأثیرات عظیم در زمینه‌ی استفاده از زمین در سطح جهان در نظر گرفته شود، این باور اغراق‌آمیز یا نادرست از آب در می‌آید که اشکال تولید کشاورزی تجاری[۳۵] بزرگ مقیاس که در مدل‌های BECCS  مفروض گرفته شده، نسبت به کربن خنثی هستند و بنابراین منجر به انتشار منفی همراه با ترسیب کربن[۳۶] می‌شود. انتظار می‌رود کشت محصولاتBECCS  در مزارع وسیع تک‌‌محصولی[۳۷] انجام شود و جایگزین سایر اشکال استفاده از زمین باشد. تاکنون به‌لحاظ زیستی، اکوسیستم‌های متنوع، نرخ قابل‌توجه بیشتری از تجزیه‌ی کربن در خاک و زیست‌توده[۳۸] درمقایسه با کشاورزی تک‌کشتی[۳۹] داشته‌اند. یک طرح جایگزین برای BECCS در حمایت از ترسیب کربن، ارتقاء تجدید اکولوژیکی عظیم و جهانی خواهد بود که شامل احیای جنگل‌ها[۴۰] همراه با ترویج بوم‌شناسی‌کشاورزی[۴۱] است که بر مبنای اشکال سنتی کشاورزی طراحی شده و پیرامون  بازیافت مواد مغذی[۴۲] و بهبود شیوه‌های مدیریت خاک، سازمان‌دهی شده است. این امر متضمن جلوگیری از شکاف متابولیکی همراه با  کشاورزی تجاری تک کشتی است که هم از لحاظ تولید غذا در هر هکتار و هم ترسیب کربن کارآمدی کمتری دارد.

طرح جذب و ترسیب کربن (CCS)[43] یعنی  یکی از دیگر راه‌کارهای رایج تکنولوژیکی که از آن دفاع می‌شود، دقیقاً شکلی از مهندسی اقلیم نیست، زیرا در جهت جذب و ترسیب انتشار کربن از نیروگاه‌های الکتریکی کوچک مانند نیروگاه‌های سوخت زغال سنگ طراحی شده است. با این حال، ارتقاء زیرساخت CCS در مقیاس جهانی و به عنوان ابزاری برای پرداختن به تغییرات اقلیمی- ازآنجا که ضرورت یک انقلاب اکولوژیکی در تولید و مصرف را به حاشیه می‌برد- در بهترین حالت  به‌ دلیل مقیاس کلان اقتصادی و اکولوژیکی موردنظر در این طرح، به مثابه‌ی نوعی مهندسی اقلیم جهانی به شمار می‌آید. اگرچه به لحاظ نظری، CCS امکان سوختن سوخت‌های فسیلی از نیروگاه‌های الکتریکی، بدون انتشار کربن در جو را فراهم می‌کند؛ مقیاس و هزینه‌های عملیات CCS  گزاف و سرسام‌آور است. همانطور که کلایو همیلتون[۴۴] در اربابان زمین: غروب عصر مهندسی اقلیم[۴۵] می‌نویسد: طرح CCS برای یک واحدِ استاندارد  نیروگاه زغال سنگ ۱۰۰۰ مگاواتی  به ۳۰ کیلومتر ماشین‌آلات مکش هوا و شش کارخانه‌ی شیمیایی در ابعاد ۶ کیلومتر مربعی نیاز دارد. واکلاو اسمیل[۴۶] متخصص انرژی  محاسبه کرده است که «صرفاً برای  ترسیب  یک پنجم از انتشار CO2 فعلی [۲۰۱۰] ، ما باید یک صنعت جذب، جمع‌آوری، فشرده‌سازی، حمل‌و‌نقل و انبارکردن در سراسر جهان ایجاد کنیم که ظرفیت تولید سالانه‌ی آن حدود ۷۰ درصد بیش‌تر از حجم سالانه‌ی کنونی باشد که از سوی صنعت نفت خام جهانی اداره می‌شود؛ صنعتی که  زیرساخت‌های عظیمی مانند چاه‌ها، خطوط لوله، ایستگاه‌های کمپرسور و ذخیره‌سازی را ایجاد می‌کند. چنین جایگزینی‌ای نسل‌ها طول خواهد کشید».  جذب و ترسیب انتشار کنونی گاز دی‌اکسید‌کربن ایالات متحد، به ۱۳۰ میلیارد تن آب در سال، برابر با حدود نیمی از جریان سالانه‌ی رودخانه‌ی کلمبیا، نیاز دارد. تمام این زیرساخت‌های غول‌آسای جدید بر روی زیرساخت‌های فعلی سوخت فسیلی بنا خواهد شد، فقط به این دلیل که امکان سوزاندن سوخت‌های فسیلی کماکان فراهم باشد.اصل پیشگیرانه‌ی جهانی برای آنتروپوسن[۴۷]

اگر امروزه شرایط غیرمترقبه و اضطراری اکولوژیکی درسطح جهانی، محصول قرن‌ها جنگ بر روی زمین به ‌عنوان سازوکار انباشت سرمایه است، طرح‌های مهندسی  اقلیم ایجاد شده در بستر سرمایه فسیلی را می‌توان به‌مثابه‌ی پروژه‌های عظیم‌الجثه‌ برای حفظ سیستمی در نظر گرفت که این جنگ را به اوج غایی آن می‌رساند.  مهندسی اقلیم تنها وسیله‌ی حفظ کامل و دست‌نخورده‌ی وضع موجود تحت رژیم انباشت {سرمایه‌ی} کنونی است- {این طرح} نه به‌دنبال ایجاد اختلال در روابط غالب تولید سرمایه‌داری است و نه حتی در جستجوی آن است که  صنایع سوخت فسیلی را که سرمایه‌ی آن عمیقاً در هم تنیده، سرنگون کند. بنابراین، سود، تولید و غلبه بر فقر انرژی در بخش‌های فقیر‌تر جهان، به توجیهی برای ادامه‌ی سیستم  سرمایه‌ی فسیلی کنونی و حفظ تمام‌ وکمال هزینه‌های محیط‌زیستی نظام سرمایه‌د‌اری موجود، تبدیل می شود. ذهنیت پرومته‌ای که پشت این موضوع پنهان شده، در پرسش به دور از کنایه‌ای که رکس تیلرسون[۴۸] مدیر عامل[۴۹] شرکت اکسون موبیل در نشست سالانه‌ی سهامداران، در سال ۲۰۱۳ پرسید، به خوبی درک می‌شود: «اگر بناست که بشر رنج ببرد، حفظ سیاره‌ی زمین چه خوبی دارد؟»سراسر تاریخ بحران‌های زیست محیطی که  به شرایط اضطراری کنونی در سطح زمین منتهی شده، از سوی فجایع متعددی نشان‌دار شده‌اند؛ از نابودی تقریباً کامل لایه‌ی ازون تا انتشار مواد مغذی [از خلال اقدامات انسانی][۵۰]، گسترش لایه‌های مرده به کل اقیانوس و نیز خود تغییرات اقلیمی،که همگی در عمل نمایش حماقتی را برجسته می‌کنند که همراه با هر گونه تلاشی است برای مهندسی کل سیاره‌ی زمین. پیچیدگی سیستم زمین، ظهور پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی بزرگی را تضمین می‌کند. همانطور که فردریک انگلس در قرن نوزدهم هشدار داد «بیایید… خودمان را  به ‌خاطر پیروزی‌های انسانی بر طبیعت گول نزنیم، طبیعت برای هر یک از این پیروزی‌ها انتقام‌اش را از ما می‌گیرد. درست است که هر پیروزی در وهله‌ی اول، نتایجی را که ما انتظار داشتیم به ارمغان می‌آورد، اما در مراحل دوم و سوم  تأثیرات کاملاً متفاوت و غیر منتظره‌ای دارد که اغلب اثرات وهله‌ی اول را از بین می‌برد».

در مواجهه با عدم قطعیت و ناپایداری، که با احتمال بسیار بالایی با آسیب غیر قابل محاسبه به سیستم زمین همراه می‌شود، توسل به هرآنچه به‌عنوان اصلی پیشگیرانه شناخته می‌شود، ضروری است؛ به‌ویژه زمانی که پرسش از مهندسی اقلیم در سطح جهانی مطرح می‌شود. همانطورکه پائول بورکت[۵۱]، اقتصاددان اکولوژیک توضیح داده است، نسخه‌ی قوی اصول پیشگیرانه، لزوماً شامل موارد زیر است:

(۱) اصل پیشگیرانه‌ی مناسب؛ که بیان می‌کند اگر یک اقدام ممکن است منجر به صدمه‌ای جدی شود، برای اطمنیان از اینکه آن اقدام رخ نمی‌دهد، اقدامات مقابله‌ای وجود دارد.

 

(۲) اصل مسئولیت معکوس[۵۲]؛ که به موجب آن کسانی که از اقدامی حمایت می‌کنند، مسئول‌اند تا نشان دهندکه آن اقدام به طور جدی مضر نیست و بدین سان بار اثبات آن از دوش کسانی که به طور بالقوه از سوی آن اقدام ضرر دیده‌اند، برداشته می‌شود (مثلاً عموم جمعیت و سایر گونه‌های اشغال‌کننده‌ی محیط‌زیست). به طور خلاصه، این ایمنی است که باید اثبات شود، نه آسیب بالقوه.

(۳) اصل ارزیابی جایگزین؛ که تصریح می‌کند هیچ اقدام بالقوه مضری انجام نخواهد شد، اگر اقدامات جایگزین در دسترسی وجود داشته باشد که با اطمینان‌خاطر، به همان اهدافی که آن اقدام مطرح کرده دست یابد.

(۴) همه‌ی کنکاش‌های اجتماعی که به کاربرد ویژگی‌های ۱ تا ۳  ارتباط دارند، باید باز، آگاهانه و دموکراتیک باشند و همه‌ی طرف‌های ذی‌نفع را دربرگیرند.

 

واضح است که مهندسی اقلیم که در بستر یک رژیم سرمایه‌داری با حداکثر انباشت{سرمایه} حمایت می‌شود،  ازسوی اصل قوی پیشگیرانه‌ برمبنای هر یک از معیارهای ذکر شده، کاملاً منتفی خواهد شد. تقریباً  یقینی وجود دارد درباره‌ی آسیب‌های شدیدی که بر نوع انسان به‌ مثابه‌ی یک کل وارد می‌شود؛ آسیب‌هایی که برآمده از همه‌ی پیشنهادهای کلان مهندسی اقلیم هستند. اگر وظیفه‌ی طرفداران کنونی مهندسی اقلیم سرمایه‌دارانه بر این متمرکز می‌شد که اثبات کنند آسیب  بزرگی به زمین به‌عنوان جایگاه سکونت انسان وارد نخواهد شد، چنین پیشنهادهایی از آزمون، سربلند بیرون نمی‌آمدند. ازآنجا که راه‌حل‌های جایگزین برای نسوزاندن سوخت‌های فسیلی و ارتقاء دادن اشکال جایگزین انرژی کاملاً  امکان‌پذیر هستند، اما درحالی‌که مهندسی اقلیم در سطح جهانی  خطرات عظیم افزوده‌ای برای سیستم زمین به ‌مثابه‌کل به همراه دارد، چنین راه‌حل تکنولوژیکی، به‌عنوان ابزار اولیه‌ی رصد کردن گرمایش زمین، نیز می‌بایست ازسوی همان معیار{امکان‌پذیری اشکال جایگزین انرژی} کنار گذاشته می‌شد. در نهایت مهندسی اقلیم در نظام اقتصادی و اجتماعی کنونی، همواره شامل برخی از موجودیت‌های ساختار قدرت – فرد مولتی میلیاردر، شرکت، دولت یا یک سازمان بین‌المللی – می‌شود که چنین اقدامی را به‌ ظاهر و به نمایندگی از بشریت به ‌مثابه‌ی کل، با کنار گذاشتن بیشتر طرفین درگیر در سراسر جهان از فرآیند تصمیم‌گیری، اجرا می‌کنند؛ طرفینی  که  صدها میلیون یا شاید میلیاردها  نفر از مردمی  هستند که اغلب، هزینه‌های زیست محیطی را با زندگی خود می‌پردازند. در مجموع، مهندسی اقلیم، به‌ویژه اگر تابع فرایند انباشت سرمایه باشد، مقدس‌ترین نسخه‌ی اصل پیشگیرانه را نقض می‌کند که به دوران باستان بازمی‌گردد و می‌گوید : اول هیچ آسیبی نزن.

انقلاب محیط‌زیستی به‌مثابه‌ی تنها جایگزین

به‌عنوان امتداد جنگ کنونی بر روی زمین، رژیم مهندسی اقلیم که برای ادامه‌ی شیوه‌ی تولید کنونی طراحی شد، شدیداً با دیدگاهی که بری کامُنر[۵۳] در سال ۱۹۹۲ در کتاب ایجاد صلح بر زمین  بیان کرد، مخالف است. او نوشت: «اگر محیط زیست آلوده و اقتصاد مریض است، ویروس عامل هر دو در سیستم تولید یافت خواهد شد». امروزه شکی نیست که شیوه‌ی تولید کنونی، خصوصاً سیستم سرمایه‌ی فسیلی، می‌بایست در مقیاس جهانی تغییر کند. برای توقف تغییرات آب‌وهوایی، اقتصاد جهان باید به‌سرعت انتشار دی اکسیدکربن را به صفر برساند. این مهم با تلاش هماهنگ جامعه‌ی انسانی و با استفاده از ابزارهای تکنولوژی پایدار موجود به خوبی به‌دست می‌آید- به ویژه زمانی که با تغییرات ضروری در سازمان‌های اجتماعی برای کاهش پسماند عظیم منابع و شیوه‌های زندگی که در ایجاد سیستم تولید بیگانه‌کننده‌ی کنونی دخیل‌اند، همراه شود. چنین تغییراتی به‌سادگی نمی‌تواند توسط نخبگان از بالا اعمال شود، بلکه نیازمند بسیج تک تک افراد با الهام از اقدامات انقلابی جوانان و با هدف راه‌حل‌های عادلانه، زیست محیطی، جمعی و اجتماعی است- درک اینکه این جهانی که آن‌ها به ارث خواهند برد به ‌شدت در خطر است.انقلاب زیست محیطی ضروری امروز، برای آغازگران شامل این موارد است (۱)  تعلیق و توقف اضطراری رشد اقتصادی در کشورهای ثروتمند همراه با توزیع دوباره‌ی نزولی درآمد و ثروت؛ (۲) کاهش چشمگیر انتشار گازهای گلخانه‌ای؛ (۳) حذف سریع استفاده از کل ساختار انرژی سوخت فسیلی؛ (۴) جایگزینی یک  زیرساخت انرژی آلترناتیو برمبنای گزینه‌های پایداری مانند قدرت خورشیدی و بادی و آلترناتیوهایی که ریشه در کنترل محلی دارند؛ (۵) کاهش شدید هزینه‌های نظامی همراه با صرف مازاد اقتصادی آزاد شده برای تغییرات اکولوژیک؛ (۶) ترویج اقتصادهای دورانی[۵۴] و سیستم‌های بدون پسماند برای کاهش میزان انرژی و منابع صرف شده؛ (۷) ایجاد حمل و نقل عمومی کارآمد، همراه با اقداماتی برای کاهش وابستگی به خودرو شخصی؛ (۸) احیای اکوسیستم‌های جهانی همگام با جوامع محلی و ساکنان بومی؛ (۹) تبدیل  انرژی مخرب و شیوه‌ی تولید کشاورزی تجاری تک‌کشتی و شیمیایی به بوم‌شناسی کشاورزی بر پایه‌ی مزارع کوچکِ پایدار و کشتزارهای دهقانی با بهره‌وری بیشتر تولید غذا در هر هکتار؛ (۱۰) نهاد نظارت قوی بر انتشار مواد شیمیایی سمی؛ (۱۱) ممنوعیت خصوصی‌سازی منابع آب شیرین؛ (۱۲) اعمال مدیریت قوی و انسان‌محور بر حوزه‌های عمومی اقیانوس‌ها به نحوی که با پایداری محیط زیست متناسب باشد؛ (۱۳) ایجاد اقدامات جدید چشمگیر برای حفاظت از گونه‌های در معرض خطر؛ (۱۴) اِعمال محدودیت‌های شدید برای کالاهای مصرفی اضافی و مخرب که از سوی شرکت‌ها در بازار عرضه می‌شوند؛ (۱۵) سازماندهی مجدد تولید برای از بین بردن زنجیره‌ی‌کالاهای موجودی که به انباشت چپاولگرانه و فلسفه‌ی  بعد از ما مهم نیست[۵۵] منتهی شده است؛ و (۱۶) توسعه‌ی شیوه‌های تولید عقلانی‌تر، عادلانه‌تر، کمتر هدردهنده و بیشتر جمعی.در چنین انقلاب اکولوژیکی، ضروری است که اولویت به سریع‌ترین حالت متصوری که می‌توان سوخت‌های فسیلی را حذف کرد داده شود، اما این به نوبه‌ی ‌خود نیازمند تغییرات اساسی در روابط انسان با زمین و رابطه‌ی انسان‌ها با یکدیگر است. باید تأکید جدیدی بر توسعه‌ی انسانی پایدار و تشکیل سیستم ارگانیک بازتولید متابولیسم اجتماعی گذاشته شود. قرن‌ها استثمار و سلب مالکیت، ازجمله تقسیم بر مبنای طبقه، جنسیت، نژاد و قومیت باید بهبود یابد. بنابراین، منطق تاریخی که شرایط کنونی  ایجاد کرده، به ضرورت یک انقلاب زیست محیطی طولانی مدت اشاره دارد و یک سیستم جدید توسعه‌ی انسانی پایدار را هدف قرار می‌دهد که قصد آن ارزیابی همه‌ی نیازهای موجود انسانی هم به‌عنوان موجود طبیعی و هم موجود اجتماعی است: آنچه که اکنون اکوسوسیالیسم[۵۶] نامیده می‌شود .

متن اصلی:

https://monthlyreview.org/2018/09/01/making-war-on-the-planet/